Thêm không gian cho nước

 Một đô thị được quy hoạch tốt, giữ được không gian chứa và dẫn nước, có hệ thống tiêu, thoát phù hợp. Ảnh: Phú Quang

TP. Huế đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với yêu cầu mở rộng không gian đô thị, phát triển dịch vụ - du lịch, hoàn thiện hạ tầng và nâng cao chất lượng sống. Cùng với việc mở rộng không gian phát triển, thành phố cũng cần không gian tương ứng cho nước. Đây là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc khi Huế bắt đầu bước vào mùa mưa bão năm 2026.

Không thể chỉ tính chuyện “thoát lũ”

Trong nhiều năm, nhắc đến phòng, chống lũ ở đô thị, điều dễ nghĩ đến nhất là làm thế nào để đưa nước ra khỏi khu vực ngập nhanh hơn, giảm mực nước tại những nơi tập trung đông dân cư, hạ tầng và tài sản.

Mục tiêu ấy hoàn toàn chính đáng. Nhưng nếu chỉ nhìn lũ từ một khu vực riêng lẻ, chúng ta có thể bỏ qua một nguyên tắc rất căn bản: Nước không mất đi khi được đưa ra khỏi nơi này, nó chỉ chuyển sang một không gian khác.

Đối với Huế, điều này càng rõ khi nhìn toàn bộ hệ thống sông Hương và sông Bồ. Vào mùa lũ, hàng tỷ mét khối nước từ thượng lưu đổ vào các hồ chứa điều tiết về hạ du qua vùng đồng bằng thấp trũng, cộng thêm lượng mưa rất lớn ở nội đồng sinh dòng chảy cùng đổ vào đầm phá rồi mới thoát ra biển qua hai cửa biển hẹp là Thuận An và Tư Hiền. Những đặc điểm đó khiến việc tiêu, thoát lũ rất khó khăn, nhất là trong thời điểm biến đổi khí hậu cực đoan như hiện nay. Vì thế, câu hỏi cần đặt ra không còn đơn giản là làm thế nào để thoát lũ nhanh nhất, mà làm thế nào để quản trị dòng nước và giảm tổng thể rủi ro lũ cho toàn hệ thống?

Sự khác nhau giữa hai cách đặt vấn đề rất lớn. Một phương án làm giảm ngập ở khu vực này nhưng làm gia tăng mực nước, phạm vi hoặc tốc độ lũ ở khu vực khác chưa thể coi là giải pháp giảm rủi ro.

Mục tiêu cuối cùng là giảm thiệt hại đối với cộng đồng, hạ tầng, tài sản, hệ sinh thái và sinh kế, trong đó đặc biệt quan tâm đến những cộng đồng dễ bị tổn thương. Hiệu quả của một giải pháp không thể chỉ đo bằng việc mực nước giảm bao nhiêu tại một điểm, mà phải nhìn vào tổng rủi ro mà nó làm giảm hoặc phát sinh trên toàn vùng.

Đô thị phải dành chỗ cho nước

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của TP. Huế những năm qua là quá trình đô thị hóa và chuyển đổi sử dụng đất. Nhiều diện tích đất thấp, ao hồ, vùng trũng, hói và các tuyến thoát nước tự nhiên bị thu hẹp; trong khi đường giao thông, mái nhà và những bề mặt ít thấm nước ngày càng tăng.

Khi khả năng thấm và lưu giữ nước tại chỗ giảm, dòng chảy mặt có thể tập trung nhanh hơn, làm thay đổi cách lũ hình thành, tập trung và lan truyền trong đô thị.

Một đô thị được quy hoạch tốt, giữ được không gian chứa và dẫn nước, có hệ thống tiêu, thoát phù hợp và các giải pháp điều tiết hiệu quả vẫn có thể giảm rủi ro trong quá trình phát triển. Điều quan trọng là nước phải được tính đến ngay từ đầu trong quy hoạch, cần xem không gian nước là một bộ phận của hạ tầng đô thị và tài sản của thành phố.

Một dòng sông, con hói, ao hồ, vùng trũng, hay hành lang thoát lũ không nên tiếp tục được xem như những khoảng đất hoặc mặt nước chưa khai thác. Chúng cần được xem là một dạng hạ tầng tự nhiên có chức năng chứa, dẫn, phân phối và tiêu, thoát nước. Những không gian này còn tạo ra giá trị sinh thái, cảnh quan, kinh tế và xã hội.

Mặt khác, không chỉ bảo vệ những không gian nước còn lại, quy hoạch hôm nay còn phải tính đến nhu cầu mở rộng không gian an toàn cho nước trong tương lai, khi đô thị tiếp tục phát triển và khí hậu tiếp tục biến động. Đặc biệt, mỗi dự án phát triển mới không chỉ cần trả lời câu hỏi xây dựng ở đâu, tạo ra giá trị gì, mà cần trả lời thêm một câu hỏi: Nước sẽ đi đâu khi xuất hiện những trận mưa lớn hơn thiết kế?

Quản trị cả dòng nước, không chỉ một điểm ngập

Từ thượng lưu hồ chứa đến hạ du, đồng bằng, đầm phá và các cửa biển, Huế cần một cách tiếp cận quản trị dòng chảy mang tính hệ thống hơn.

Vận hành hồ chứa phải chủ động trên cơ sở dự báo mưa lũ và thông tin quan trắc. Năng lực tiêu, thoát của sông, hói, kênh cần được duy trì, cải thiện. Các vùng trũng, hồ điều hòa và hành lang thoát lũ cần được bảo vệ. Hệ thống dự báo, cảnh báo và tổ chức ứng phó cũng cần được kết nối chặt chẽ hơn với quy hoạch và quản lý đô thị.

Thành phố cần một gói giải pháp nhiều lớp, kết hợp giữa công trình và phi công trình, giữa vận hành hồ chứa, tổ chức không gian nước, nâng cao năng lực tiêu, thoát, bảo vệ vùng trũng - hành lang thoát lũ với dự báo, cảnh báo sớm và xây dựng cộng đồng ứng phó hiệu quả.

Trong Quy hoạch chung TP. Huế đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075, cần đổi mới tổ chức không gian và quản trị dòng nước. Từ thượng lưu đến hạ du, từ đô thị đến đồng bằng, từ đầm phá đến biển, mỗi không gian đều có một vai trò trong cùng một hệ thống. Để thành phố phát triển bền vững không phải cố loại bỏ nước khỏi đô thị, mà biết dành chỗ cho nước, sống an toàn với nước và nâng cao khả năng chống chịu của đô thị trước thiên tai.