Thêm sự lựa chọn cho học sinh tốt nghiệp Trung học Cơ sở

Học sinh học Chương trình 9+ tại Trường Trung cấp Ý Việt thực hành sửa chữa máy tính.

Hướng đi mới sau bậc THCS

Là phụ huynh có con chuẩn bị tốt nghiệp THCS trong năm học tới, chị Nguyễn Thu Hương (phường Từ Liêm, Hà Nội) cho biết gia đình đang nghiêm túc cân nhắc lựa chọn mô hình trung học nghề như một hướng đi phù hợp cho con trai sau khi hoàn thành bậc học này.

"Con tôi học lực chỉ ở mức trung bình nhưng lại rất yêu thích sửa chữa máy móc. Ở nhà, cháu thường tự mày mò lắp ráp, sửa các thiết bị điện, trong khi không hứng thú với những môn học nặng về lý thuyết. Gia đình nhiều lần động viên cố gắng học để vào THPT nhưng cháu luôn cảm thấy áp lực. Trước đây, vợ chồng tôi đã tính đến phương án cho con theo học chương trình 9+. Nay có thêm mô hình trung học nghề, gia đình có thêm một lựa chọn phù hợp với sở trường của cháu", chị Hương chia sẻ.

Dù vậy, điều khiến gia đình chị Hương băn khoăn là cơ hội phát triển lâu dài của con sau khi theo học mô hình này. Chị đặt ra nhiều câu hỏi như: Sau khi tốt nghiệp trung học nghề, con có thể tiếp tục học lên cao đẳng, đại học hay không? Giá trị của tấm bằng trung học nghề sẽ được xã hội và nhà tuyển dụng nhìn nhận như thế nào so với các chương trình đào tạo khác?

Theo TS Phạm Vũ Quốc Bình, Phó Cục trưởng Cục GDNN-GDTX (Bộ GD-ĐT), chương trình 9+ hiện nay dành cho học sinh sau tốt nghiệp THCS nhưng thực chất các em phải theo học song song hai chương trình độc lập. Một chương trình là giáo dục thường xuyên cấp THPT để hoàn thành kiến thức văn hóa; chương trình còn lại là đào tạo trung cấp nghề. 2 chương trình này được tổ chức tách biệt, chưa có sự tích hợp về nội dung cũng như phương thức đào tạo.

Trong khi đó, trung học nghề được thiết kế theo hướng hoàn toàn mới. Chương trình văn hóa và chương trình nghề được tích hợp thành một chỉnh thể thống nhất, giúp học sinh học tập xuyên suốt theo định hướng nghề nghiệp ngay từ đầu.

Sau 3 năm học, học sinh sẽ được cấp bằng trung học nghề. Văn bằng này không chỉ giúp các em đủ điều kiện tham gia thị trường lao động mà còn là nền tảng để tiếp tục học lên trình độ cao hơn. "Mục tiêu của mô hình là giúp học sinh vừa hoàn thiện kiến thức văn hóa, vừa có kỹ năng nghề nghiệp để có thể đi làm ngay hoặc tiếp tục học tập theo nhu cầu của bản thân", TS Phạm Vũ Quốc Bình nhấn mạnh.

TS Phạm Vũ Quốc Bình, Phó Cục trưởng Cục GDNN-GDTX, Bộ GD-ĐT.

Trong giai đoạn đầu triển khai, mô hình trung học nghề sẽ tập trung vào các nhóm ngành thuộc lĩnh vực STEM nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế và nhu cầu nhân lực trong giai đoạn mới. Trong số này, 4 nhóm ngành được ưu tiên gồm: Công nghệ thông tin; Công nghệ kỹ thuật; Cơ khí - cơ điện tử; Điện và các ngành liên quan.

Theo TS Phạm Vũ Quốc Bình, việc đào tạo theo các lĩnh vực này sẽ giúp phân luồng học sinh từ sớm, đồng thời bổ sung nguồn nhân lực kỹ thuật cho thị trường lao động trong thời gian ngắn hơn so với con đường đào tạo truyền thống.

Do là mô hình hoàn toàn mới nên Bộ GD-ĐT sẽ không triển khai đại trà mô hình trung học nghề ngay trong năm đầu tiên. Trước mắt Bộ sẽ lựa chọn những trường cao đẳng có năng lực mạnh, đã có kinh nghiệm đào tạo chương trình 9+, đồng thời đáp ứng đầy đủ điều kiện về đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất, thiết bị thực hành và năng lực đào tạo nghề. Một điểm đáng chú ý là các cơ sở đào tạo sẽ phải tăng cường hợp tác với doanh nghiệp để mô hình gắn chặt với nhu cầu sử dụng lao động thực tế.

Một trong những băn khoăn lớn nhất của phụ huynh là liệu lựa chọn học nghề từ lớp 10 có khiến học sinh mất cơ hội học đại học. Tuy nhiên, theo TS Phạm Vũ Quốc Bình, người học sau khi tốt nghiệp trung học nghề hoàn toàn có thể học tiếp lên trung cấp, cao đẳng và đại học.

Đồng thời, quy chế tuyển sinh của Bộ GD-ĐT cũng cho phép các trường đại học tuyển sinh đối với người học có bằng trung học nghề nếu đáp ứng điều kiện tuyển sinh của từng cơ sở đào tạo. "Học trung học nghề không làm mất đi cơ hội học đại học mà vẫn bảo đảm quyền học tập suốt đời của người học", TS Phạm Vũ Quốc Bình nhấn mạnh.

Cũng theo ông Bình, mô hình trung học nghề được thiết kế theo hướng mở và rất linh hoạt. Trong trường hợp muốn thay đổi định hướng, học sinh có thể lựa chọn một trong nhiều phương án như: Chuyển sang học nghề khác ngay trong cùng cơ sở đào tạo; Chuyển sang học chương trình THPT nếu có nhu cầu; Tiếp tục học lên trình độ cao hơn sau khi hoàn thành chương trình trung học nghề.

Đặc biệt, Bộ GD-ĐT sẽ áp dụng cơ chế công nhận kiến thức, kỹ năng đã tích lũy. Học sinh sẽ được cấp chứng chỉ cho từng phần học đã hoàn thành. Khi chuyển sang ngành nghề khác, những nội dung đã học sẽ được xem xét miễn trừ, tránh phải học lại từ đầu.

“Mô hình trung học nghề không chỉ là mở thêm một loại hình đào tạo mà phải tạo được sự khác biệt về chất lượng, góp phần thúc đẩy phân luồng hiệu quả và đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trong giai đoạn mới”.

Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Lê Quân

Để trung học nghề trở thành sự lựa chọn hấp dẫn

Theo bà Phan Thị Lệ Thu, Phó Hiệu trưởng Thường trực Trường Cao đẳng Viễn Đông (TPHCM), sức hấp dẫn của mô hình trung học nghề là ở những giá trị thiết thực mà người học nhận được sau 3 năm đào tạo.

Bà Thu cho rằng, hiện nay phần lớn phụ huynh vẫn xem học THPT là lựa chọn "an toàn" nhất bởi sau khi tốt nghiệp, học sinh có thể tham dự Kỳ thi tốt nghiệp THPT và tiếp tục đăng ký xét tuyển vào các trường đại học. Đây là tâm lý hoàn toàn dễ hiểu. Chính vì vậy, nếu trung học nghề chỉ dừng lại ở mục tiêu đào tạo nghề sớm mà chưa đáp ứng được những kỳ vọng cốt lõi của phụ huynh thì sẽ rất khó tạo sức cạnh tranh với mô hình THPT truyền thống.

Để trung học nghề thực sự thu hút người học, cần đáp ứng 3 điều kiện quan trọng. Đầu tiên đó là cần xây dựng một kỳ thi tốt nghiệp riêng dành cho học sinh trung học nghề, tương tự Kỳ thi tốt nghiệp THPT đối với học sinh phổ thông. 2 kỳ thi nên được tổ chức đồng thời trên phạm vi cả nước. Bộ GD-ĐT cần nghiên cứu nội dung và hình thức đánh giá phù hợp với đặc thù của học sinh trung học nghề, vừa bảo đảm chuẩn đầu ra, vừa phản ánh đúng định hướng đào tạo nghề.

Bên cạnh đó, học sinh theo học trung học nghề cần được hưởng các chính sách hỗ trợ học phí tương tự chương trình 9+, qua đó giảm bớt gánh nặng tài chính cho gia đình và tạo động lực để người học lựa chọn mô hình này. Cuối cùng, sau khi tốt nghiệp, học sinh phải có lộ trình học tập thông suốt để tiếp tục liên thông lên cao đẳng, đại học nếu có nhu cầu, qua đó bảo đảm cơ hội phát triển lâu dài.

Đánh giá về những khó khăn trong giai đoạn đầu triển khai, bà Thu cho rằng, định kiến xã hội đối với giáo dục nghề nghiệp vẫn là một rào cản lớn. Không ít phụ huynh vẫn cho rằng học nghề chỉ phù hợp với những học sinh có học lực chưa tốt. Vì vậy, công tác truyền thông cần được đẩy mạnh hơn nữa để giúp phụ huynh nhận thức đầy đủ về giá trị, cơ hội việc làm cũng như triển vọng phát triển mà mô hình trung học nghề mang lại.

Bên cạnh đó, nhiều phụ huynh hiện vẫn chưa phân biệt rõ giữa trung học nghề và mô hình 9+ đang được triển khai. Là một mô hình mới, trung học nghề cần thêm thời gian để khẳng định chất lượng đào tạo, hiệu quả đầu ra và cơ hội học tập tiếp theo. Đồng thời, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng phải đầu tư đồng bộ về đội ngũ giáo viên giảng dạy văn hóa, chương trình đào tạo, cơ sở vật chất và hệ thống tư vấn hướng nghiệp nhằm đáp ứng các yêu cầu mới của chương trình.

Ở góc độ thị trường lao động, bà Dương Thị Ngọc Ánh, bộ phận phát triển nhân sự Công ty TNHH HDC Việt Nam, cho rằng trong giai đoạn vài năm trở lại đây, thị trường lao động luôn thiếu hụt lao động kỹ thuật có tay nghề. Hàng năm, một số lượng lớn lao động từ các trường đại học, cao đẳng đưa ra thị trường nhưng chất lượng lao động chưa cao khiến doanh nghiệp mất nhiều thời gian để đào tạo thêm.

"Nhiều doanh nghiệp hiện có nhu cầu tuyển dụng lao động được đào tạo bài bản về kỹ năng nhưng lại gặp khó khăn trong việc tìm kiếm nguồn nhân lực phù hợp. Trong khi số lượng cử nhân đại học ngày càng tăng thì nhiều lĩnh vực sản xuất, cơ khí, điện, điện tử, tự động hóa, logistics, công nghệ ô tô hay dịch vụ kỹ thuật vẫn thiếu lao động có tay nghề. Đây là nghịch lý mà giáo dục nghề nghiệp có thể góp phần tháo gỡ", bà Ánh chia sẻ.

Do đó, bà Ánh đánh giá một chương trình học đào tạo kiến thức cũng như tay nghề ngay từ sớm có thể góp phần giải quyết tình trạng thiếu lao động. Học sinh được tiếp xúc với thiết bị, quy trình sản xuất và môi trường làm việc ngay trong quá trình học. Khi tốt nghiệp, các em không chỉ có kiến thức mà còn có kỹ năng thực tế, giúp doanh nghiệp giảm thời gian đào tạo lại.

Bên cạnh đó, việc định hướng ngành nghề ngay từ sớm cũng góp phần nâng cao năng suất lao động thay vì mất nhiều năm thử nghiệm hoặc chuyển đổi ngành nghề sau khi tốt nghiệp đại học.