Thì thùng trống vật gọi xuân

Hào khí ngày xuân

Thôn Ninh Tào (xã Hợp Thịnh) từ xưa đã nổi tiếng với hội vật kéo dài 3 ngày gắn liền với lễ hội truyền thống, tổ chức từ mùng 2 đến mùng 4/2 âm lịch. Sới vật ở đây được thiết kế độc đáo nằm trên ốc đảo nổi giữa hồ nước trước đình làng liền với bờ nương dâu, hướng ra dòng sông Cầu thơ mộng. Khi tiếng trống rộn rã nổi lên là lúc người dân nô nức kéo về, đứng ken chật xung quanh hồ nước, háo hức dõi theo cổ vũ đô vật ở khắp nơi về tụ hội tranh tài cao thấp.

Các đô vật tranh tài tại sới vật làng Viêm Xá (phường Kinh Bắc).

Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Bí thư Chi bộ thôn Ninh Tào cho biết: “Sới vật Ninh Tào tồn tại hàng trăm năm, nức tiếng sôi động bởi quy tụ nhiều đô vật khu vực huyện Hiệp Hòa (cũ) và các “lò vật” nổi tiếng ở bên kia sông Cầu, Hà Nội, Quân đội, Hải Dương, Thái Nguyên… Những ai muốn thử tài, đủ điều kiện sức khỏe đều được chấp nhận. Suốt ba ngày, hội vật diễn ra liên tục từ sáng đến chiều tối. Nhiều trận đấu quyết liệt, tối mịt chưa phân cao thấp, ban tổ chức phải thắp điện để tiếp tục. Ấy vậy mà khán giả vẫn ở lại đông nghịt, hăng say cổ vũ đến khi nào kết thúc mới chịu ra về”.

Cùng trong xã Hợp Thịnh, thôn Quế Sơn cũng nổi danh không kém bởi giải vật đầu xuân vào hội làng (mùng 8 tháng Giêng hằng năm). Sới vật nằm ngay trên sườn đê sông Cầu - nơi sản sinh ra nhiều đô vật tài ba trở thành những vận động viên, huấn luyện viên tiêu biểu của đội tuyển tỉnh, đội tuyển quốc gia. Ông Nguyễn Văn Cầu, cựu danh đô của làng chia sẻ: “Sới vật Quế Sơn tự hào 5 lần được tổ chức Giải vật tỉnh Bắc Giang (cũ). Truyền thống võ vật được người dân lưu truyền từ đời này qua đời khác; trai tráng, trẻ con lấy học vật, đấu vật là niềm tự hào nên liên tục sản sinh thế hệ kế tục, phát huy tinh hoa vật cổ truyền quê hương. Sới vật hội làng chính là nơi thể hiện rõ nhất tài năng của đô vật Quế Sơn với những miếng móc, sườn, bốc, gồng, vét tích tụ lối đánh cả mấy trăm năm. Tất cả được luyện tập và sử dụng rất linh hoạt tạo nên thương hiệu riêng được giới vật cả nước ghi nhớ”.

Ngoài Ninh Tào, Quế Sơn, dịp Tết đến xuân về, trên địa bàn tỉnh còn có hàng trăm hội vật đặc sắc gắn liền với các lễ hội truyền thống. Nếu mạn phía Nam sông Cầu có vùng Hiệp Hòa (cũ) được mệnh danh là “đất vật” xứ Bắc thì mạn phía Bắc sông Cầu nổi tiếng với các sới vật: Đình Bảng, Đồng Kỵ, Hương Mạc, Việt Hùng, Bồng Lai, Đào Viên, Đại Phúc, Yên Mẫn… Mỗi địa phương lại có những thế vật độc đáo mang sắc thái và sở trường riêng biệt.

Điều làm nên sức hút đặc trưng của những sới vật đầu xuân vùng Kinh Bắc chính là niềm đam mê cháy bỏng của người dân. Không phân biệt tuổi tác, giới tính hay trọng lượng cơ thể (hạng cân), ai cũng có thể bước lên đài so tài. Hơn nữa, diễn biến các trận đấu vật rất gay cấn, khó đoán định. Một đô vật thấp bé nhẹ cân vẫn có thể cho một đô vật lực lưỡng vào thế “lấm lưng trắng bụng”, một danh đô kỳ cựu cũng có thể phải rời sới bởi những miếng đánh biến hóa, lợi hại lật ngược tình thế của đối thủ còn trẻ… Lý giải điều này, theo danh đô Nguyễn Văn Cầu, trong đấu vật truyền thống, thể hình, thể lực không phải yếu tố quyết định, nghĩa là không phải to cao hơn đối thủ sẽ thắng. Mấu chốt giành thắng lợi là phải bình tĩnh, khôn khéo, linh hoạt, biết chớp thời cơ, ra đòn đúng lúc, có miếng đánh sở trường. Những trận đấu ở sới vật làng vì thế luôn hấp dẫn bởi sự khó lường, khó có thể đoán định kết quả, khiến người xem không thể rời mắt, liên tục hò reo, tán thưởng.

Mạch nguồn tuôn chảy

Nhịp sống hiện đại với nhiều hình thức giải trí mới, song có thể khẳng định trên vùng quê Bắc Ninh - Kinh Bắc, những sới vật sôi động, rộn rã tiếng trống luôn là điểm hẹn không thể thiếu của người dân và du khách thập phương khi du xuân, trẩy hội.

Để giữ được “hồn cốt” của cha ông mà vẫn phù hợp với đời sống hôm nay, các địa phương trong tỉnh đã chủ động khôi phục, chuẩn hóa nghi thức, đổi mới phương thức tổ chức nhưng vẫn giữ vững giá trị cốt lõi: Trang nghiêm phần lễ, văn minh phần hội, tránh thương mại hóa, đề cao tinh thần nhân văn, thượng võ. Đặc biệt, hầu hết sới vật đến nay vẫn giữ phong tục “vật thờ”. Đây không phải là cuộc đấu phân định cao thấp mà là nghi lễ đặc biệt do hai danh đô có tên tuổi, kinh nghiệm, tài đức nhất làng thực hiện. Hai người sẽ chậm rãi trình diễn cho người xem hội các động tác xe đài, những miếng đánh độc đáo, tinh hoa nhất và thường kết thúc bằng một “miếng sườn”. Sau đó cả hai đô cùng lộn một vòng rồi ngồi lại giữa sới, mắt hướng về người cầm trịch với ý nghĩa cẩn cáo với Thành hoàng, tổ tiên việc con cháu tổ chức giải vật và cầu mong mọi việc thuận lợi.

Trong công tác tổ chức, nhiều nơi như: Đào Viên, Việt Hùng, Đông Cứu, Đình Bảng, Đồng Kỵ, Ninh Tào… huy động nguồn lực trong Nhân dân và xã hội hóa để làm mới sới vật với mức đầu tư hàng trăm triệu đồng. Bên cạnh đó, giải thưởng cũng được nâng cao lên tới vài chục triệu đồng, thu hút thêm nhiều đô vật tài năng ở khắp các tỉnh, thành, ngành, trong đó có cả những kiện tướng quốc gia đang thi đấu chuyên nghiệp về tranh tài. Tuy nhiên, giải thưởng không phải là yếu tố quan trọng nhất mà tiếng trống xe đài mời gọi, sự cổ vũ vô tư, sảng khoái của người dân mới chính là động lực chính để các đô vật hết mình cống hiến. Bởi vậy, nhiều sới vật lễ hội giá trị giải thưởng không cao, đôi khi chỉ là những vật phẩm đơn giản nhưng vẫn rất hấp dẫn, sôi động.

Ông Nguyễn Trọng Bắc, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch khẳng định: “Nhờ những sới vật được duy trì, mở rộng ở các hội làng mà tinh thần thượng võ của người Bắc Ninh - Kinh Bắc vẫn luôn được gìn giữ, lưu truyền và nhân lên qua bao thế hệ. Nhiều đô vật xuất thân từ những sới vật làng đã phát triển trở thành những vận động viên, huấn luyện tiêu biểu của đội tuyển tỉnh, đội tuyển quốc gia. Đến nay, những vùng quê có truyền thống vật vẫn là nguồn tuyển chọn vận động viên chính cho đội tuyển vật của tỉnh thi đấu thể thao thành tích cao, giữ vững vị thế tốp đầu cả nước”.

Những ngày đầu năm, du xuân qua vùng quê quan họ, hòa nhịp theo tiếng trống thúc giục, gọi mời từ các sới vật hội làng để cảm nhận vẻ đẹp của nét văn hóa đặc sắc gắn với hào khí, cốt cách con người xứ Kinh Bắc. Cùng với các môn thể thao khác, các sới vật truyền thống đã, đang và tiếp tục sứ mệnh góp thêm phần “hồn” cho lễ hội trên quê hương Bắc Ninh.

Bài, ảnh: Hoài Phương