Thiết chế văn hóa cơ sở trước yêu cầu đổi mới phương thức vận hành

Đó là nội dung được các nhà khoa học, nhà quản lý và chuyên gia trao đổi tại tọa đàm khoa học “Hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở trên địa bàn tỉnh Tây Ninh: Thực trạng, giải pháp và mô hình hoạt động hiệu quả”, do Trường Đại học Văn hóa TP.HCM tổ chức ngày 30.6.

Tọa đàm nằm trong khuôn khổ đề tài khoa học “Nghiên cứu và đề xuất mô hình hoạt động của hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở trên địa bàn tỉnh Tây Ninh”, hướng tới xây dựng cơ sở khoa học phục vụ việc hoàn thiện mô hình tổ chức và quản trị hệ thống thiết chế văn hóa trong bối cảnh mới.

Đại biểu tham dự tọa đàm

Thực tiễn đặt ra nhiều bài toán mới

Báo cáo đề dẫn, TS. Nguyễn Hồ Phong, Chủ nhiệm đề tài nghiên cứu, nhấn mạnh văn hóa luôn được Đảng và Nhà nước xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển bền vững. Quan điểm này tiếp tục được khẳng định trong Nghị quyết số 80-NQ/TW năm 2026 của Bộ Chính trị.

Để các chủ trương lớn đi vào cuộc sống, hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là nơi tổ chức các hoạt động văn hóa mà còn là không gian để người dân sáng tạo, hưởng thụ, lưu giữ và truyền trao các giá trị văn hóa của cộng đồng.

Đại biểu cho rằng, hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc toàn diện

Theo TS. Nguyễn Hồ Phong, cùng với tiến trình tinh gọn bộ máy, thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp và Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc toàn diện.

“Tọa đàm được tổ chức nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, cơ sở pháp lý và đánh giá thực tiễn, từ đó đề xuất mô hình quản trị thiết chế văn hóa phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới”, TS. Hồ Phong cho biết.

Theo TS. Lê Thị Thanh Thủy, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM, trong nhiều năm qua, hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao ở nước ta được xây dựng khá đồng bộ theo các cấp hành chính, gồm trung tâm văn hóa, trung tâm văn hóa - thể thao, nhà văn hóa và nhiều loại hình thiết chế khác phục vụ cộng đồng.

Tuy nhiên, sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy và triển khai chính quyền địa phương hai cấp, hệ thống này đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu sắc.

“Sự thay đổi về mô hình tổ chức, cơ chế quản lý và phương thức cung ứng dịch vụ công đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với các thiết chế văn hóa ở cơ sở. Trong khi đó, nhu cầu hưởng thụ văn hóa, rèn luyện thể chất, giao lưu cộng đồng của người dân ngày càng phong phú cả về quy mô lẫn chất lượng”, TS. Thanh Thủy nói.

Đối với Tây Ninh, việc tái cấu trúc không chỉ chịu tác động từ việc sáp nhập đơn vị hành chính mà còn chịu ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa, chuyển đổi số, thay đổi cơ cấu dân cư và đổi mới quản trị công.

TS. Lê Thị Thanh Thủy cho rằng, chính vì vậy việc rà soát lại cơ sở lý luận, cơ sở pháp lý cũng như mô hình tổ chức của hệ thống thiết chế văn hóa là yêu cầu cần thiết để phục vụ công tác hoạch định chính sách và tổ chức thực hiện trong giai đoạn mới.

Người dân đến sinh hoạt tại Nhà văn hóa - Khu thể thao ấp Nước Trong, xã Tân Tây, tỉnh Tây Ninh

Mạng lưới rộng nhưng hiệu quả chưa đồng đều

Trình bày về thực trạng hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở tại Tây Ninh, ông Phạm Ngô Minh Trí, Thanh tra tỉnh Tây Ninh cho biết, toàn tỉnh hiện có 1.375 thiết chế văn hóa, gồm 96 trung tâm cung ứng dịch vụ sự nghiệp công, 1.267 nhà văn hóa ấp, khu phố và 12 nhà văn hóa dân tộc.

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, các thiết chế văn hóa cấp huyện được chuyển giao cho chính quyền cấp xã quản lý. Những xã mới không có thiết chế cấp huyện cũ thì sử dụng nhà văn hóa cấp xã đạt chuẩn làm trung tâm chính, trong khi các thiết chế còn lại đóng vai trò vệ tinh, mở rộng phạm vi phục vụ.

Theo thống kê của tỉnh, sau sắp xếp đơn vị hành chính có 1.548 cơ sở được chuyển giao, trong đó 1.348 cơ sở đã được đầu tư xây dựng, 200 cơ sở tận dụng từ các đơn vị chuyên môn, trường học và văn phòng ấp, khu phố trước đó.

Đến nay, địa phương đã bố trí sử dụng 1.385 cơ sở làm thiết chế văn hóa; 152 cơ sở được chuyển sang mục đích sử dụng khác; chỉ còn 18 cơ sở chưa bố trí sử dụng.

Ban chủ tọa tọa đàm khoa học

Theo đánh giá, việc tận dụng hệ thống cơ sở vật chất sau sáp nhập giúp địa phương tiết kiệm nguồn lực, đồng thời mở rộng mạng lưới phục vụ người dân.

Nhiều nhà văn hóa được xây dựng kiên cố, có hội trường, sân bãi, trang thiết bị cơ bản, đáp ứng nhu cầu hội họp, sinh hoạt cộng đồng, tổ chức văn nghệ, thể thao và tuyên truyền.

Tuy nhiên, chất lượng hoạt động giữa các địa phương vẫn còn chênh lệch.

Ở những địa bàn rộng, nhiều thiết chế tập trung tại khu vực trung tâm nên người dân ở vùng xa khó tiếp cận. Một số nhà văn hóa diện tích nhỏ, không đáp ứng được các hoạt động có đông người tham gia. Không ít công trình đã xuống cấp nhưng chưa được sửa chữa kịp thời; thiết bị phục vụ chuyển đổi số còn thiếu hoặc lạc hậu.

Các công trình phụ trợ như phòng chức năng, khu sinh hoạt chuyên đề hay nhà vệ sinh ở nhiều nơi cũng chưa được đầu tư đồng bộ.

Một trong những vấn đề được các đại biểu dành nhiều thời gian phân tích là mô hình tổ chức bộ máy sau khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp.

Theo đó, Trung tâm Văn hóa, Thể thao và Học tập cộng đồng cấp xã được giải thể, đồng thời thành lập Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công trực thuộc UBND cấp xã.

Mô hình mới không chỉ thực hiện nhiệm vụ về văn hóa mà còn đảm nhiệm nhiều lĩnh vực khác như thông tin truyền thông, môi trường, y tế cơ sở, khuyến nông… và thực hiện các nhiệm vụ quản lý nhà nước do ủy ban nhân dân xã giao, do đó không còn bộ máy chỉnh thể của thiết chế văn hóa, thể thao cấp xã.

Điều này dẫn đến sự phân tán nguồn lực và nhân sự.

Theo ông Phạm Ngô Minh Trí, Thanh tra tỉnh Tây Ninh, đội ngũ làm công tác văn hóa ở cơ sở hiện còn mỏng, phần lớn kiêm nhiệm, chưa có điều kiện nghiên cứu chuyên sâu về lĩnh vực văn hóa, kỹ năng tổ chức hoạt động cộng đồng và khả năng ứng dụng công nghệ số còn hạn chế.

PGS. TS. Nguyễn Xuân Hồng, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM

Ở cấp ấp, khu phố, ban chủ nhiệm nhà văn hóa chủ yếu hoạt động kiêm nhiệm nên hiệu quả tổ chức các hoạt động văn hóa chưa đồng đều.

Nội dung sinh hoạt ở nhiều nơi vẫn dừng ở mức tuyên truyền thiết yếu, chưa tạo được sức hút thường xuyên đối với người dân, nhất là thanh niên.

Bên cạnh đó, mô hình cung ứng dịch vụ theo hình thức đặt hàng đôi khi chưa xuất phát từ nhu cầu thực tế của cộng đồng, khiến một số chương trình còn mang tính hình thức.

Trong khi đó, nguồn lực tài chính vẫn là nút thắt lớn.

Hiện tỉnh Tây Ninh tiếp tục áp dụng Nghị quyết số 92/2024/NQ-HĐND để hỗ trợ kinh phí hoạt động và phụ cấp kiêm nhiệm cho hệ thống nhà văn hóa tại địa bàn tỉnh Tây Ninh cũ.

Tuy nhiên, sau sáp nhập vẫn còn 992 nhà văn hóa thuộc địa bàn Long An cũ chưa được bố trí nguồn kinh phí hoạt động thường xuyên và tổ chức các sinh hoạt văn hóa tại cơ sở.

Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hoạt động của hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở.

Các đại biểu cũng chỉ ra rằng, việc xã hội hóa nguồn lực cho hoạt động văn hóa vẫn chưa đạt kết quả như kỳ vọng, do thiếu cơ chế khuyến khích và phối hợp giữa các bên.

Cần chuyển từ "quản lý" sang "quản trị"

TS. Trịnh Đặng Khoa, Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Văn hóa TP.HCM cho rằng, quá trình chuyển đổi sang mô hình Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công đang đặt ra nhiều vấn đề mới đối với lĩnh vực văn hóa.

Theo ông, các chức năng của thiết chế văn hóa theo quy định của ngành văn hóa vẫn được giữ nguyên, trong khi trung tâm mới phải đảm nhận thêm nhiều lĩnh vực khác nhưng số lượng biên chế lại giảm đáng kể.

Nếu như trước đây, một trung tâm văn hóa cấp huyện có khoảng 60 người thì nay một trung tâm cung ứng dịch vụ sự nghiệp công cấp xã với nhiều chức năng tổng hợp chỉ còn khoảng 28 biên chế.

TS. Trịnh Đặng Khoa, Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Văn hóa TP.HCM phát biểu

“Nhiều chức năng hơn nhưng nhân lực lại giảm còn khoảng một phần ba. Đây là bài toán lớn cần được nghiên cứu để bảo đảm thực hiện đầy đủ nhiệm vụ trong mô hình mới”, TS. Trịnh Đặng Khoa nhận định.

TS. Trịnh Đặng Khoa cũng cho biết, cùng với chủ trương chuyển từ tư duy quản lý văn hóa sang quản trị văn hóa được nêu trong Nghị quyết số 80-NQ/TW, dự thảo Nghị định của Bộ Tài chính về chuyển đổi một số đơn vị sự nghiệp công lập thành doanh nghiệp nhà nước cũng mở ra những yêu cầu mới đối với lĩnh vực văn hóa.

Từ đó, TS. Trịnh Đặng Khoa đề xuất cần sớm nghiên cứu đào tạo nguồn nhân lực theo hướng mới, trong đó có việc xây dựng ngành đào tạo thí điểm về quản trị văn hóa nghệ thuật, trang bị kiến thức quản trị doanh nghiệp, quản trị sản xuất và quản trị kinh doanh trong lĩnh vực văn hóa.

Theo TS. Trịnh Đăng Khoa, đây sẽ là lực lượng đáp ứng yêu cầu quản trị các thiết chế văn hóa trong bối cảnh mới.

Trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn, các chuyên gia đề xuất nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở.

Trước hết là đổi mới phương thức quản lý theo hướng phân cấp rõ trách nhiệm, tăng cường kiểm tra, đánh giá chất lượng hoạt động và xây dựng kế hoạch định kỳ phù hợp với nhu cầu từng địa phương.

Về nội dung, cần đa dạng hóa các hoạt động văn hóa, từ biểu diễn nghệ thuật, liên hoan, hội thi, chiếu phim lưu động đến các câu lạc bộ sở thích, trải nghiệm văn hóa, giáo dục truyền thống và kỹ năng sống cho thanh thiếu nhi.

ThS. Nguyễn Hoàng Anh, Phó trưởng Phòng Xây dựng nếp sống văn hóa và Gia đình, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM phát biểu

Đối với Tây Ninh, cần khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa đặc sắc như đờn ca tài tử, múa trống Chhay-dăm, dân ca Tà Mun, văn hóa Khmer... để vừa bảo tồn di sản, vừa tạo nền tảng phát triển du lịch văn hóa.

Các nghiên cứu cũng đề xuất mở rộng chính sách hỗ trợ kinh phí hoạt động cho toàn bộ hệ thống nhà văn hóa sau sáp nhập, tăng cường xã hội hóa, huy động doanh nghiệp và cộng đồng tham gia đầu tư cơ sở vật chất.

Một trong những giải pháp được nhiều đại biểu đồng tình là đẩy mạnh chuyển đổi số.

Theo đó, các thiết chế văn hóa cần từng bước xây dựng thư viện số, số hóa dữ liệu di sản, ứng dụng công nghệ trong quản lý và truyền thông, phát triển các kênh thông tin chính thống trên mạng xã hội, đồng thời xây dựng mạng lưới cộng tác viên văn hóa tại cơ sở để tăng cường kết nối với người dân…

Các chuyên gia thống nhất rằng hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa - xã hội và cần được nhìn nhận như một thiết chế phát triển chứ không chỉ là nơi tổ chức các hoạt động phong trào.

Ảnh chụp một nhà văn hóa - khu thể thao Khu phố 9, phường Kiến Tường của nhóm nghiên cứu đề tài

Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp và chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi sâu sắc, việc đổi mới phương thức quản lý, hoàn thiện cơ chế vận hành, đầu tư nguồn lực và đào tạo đội ngũ sẽ là những yếu tố quyết định để hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở phát huy hiệu quả, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa ngày càng cao của người dân.