Thiết lập hàng rào bảo vệ nghệ sĩ trong thời đại công nghệ số

Thông báo từ Ban tổ chức chương trình K-Pulse Hanoi 2026 xác nhận sử dụng đoạn nhạc của VSTRA nhưng chưa xin phép. Ảnh: Hồng Giang

Liên tục các vụ xâm phạm bản quyền

Mới đây, ca sĩ VSTRA chia sẻ thông báo chính thức từ Ban tổ chức chương trình K-Pulse Hanoi 2026, trong đó có lời xin lỗi từ chương trình này về việc tự ý sử dụng đoạn nhạc của ca khúc "Hôn vào đây đi" của nữ ca sĩ, kết hợp với phần nhạc được tạo bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Theo ca sĩ này, điều đáng lo ngại không chỉ là việc một tác phẩm cụ thể được sử dụng khi chưa có sự trao đổi, xin phép đầy đủ, mà còn là nguy cơ các sản phẩm âm nhạc do AI tạo ra đang được khai thác ngày càng phổ biến. Trong khi đó, các quy định pháp lý vẫn chưa theo kịp thực tiễn.

Ngoài ca sĩ VSTRA, thời gian qua, nhiều nghệ sĩ khác cũng đã lên tiếng về việc sản phẩm của mình bị xâm phạm. Ca sĩ Ngô Lan Hương phát hiện ca khúc "Có công mài sắc" của mình gây sốt trên mạng xã hội qua một phiên bản dùng giọng hát AI. Thậm chí, phiên bản này còn bị sai lời. "Tôi thực sự cảm ơn vì mọi người đã yêu mến, lan tỏa ca khúc. Tuy nhiên, việc sử dụng vocal AI, thậm chí hát sai lời thì không được đâu”, nữ ca sĩ bày tỏ.

MV "Có công mài sắc" của Ngô Lan Hương cũng bị xâm phạm. Ảnh: Ê-kíp nghệ sĩ

Ngày 7-6, Công an thành phố Hồ Chí Minh cho biết đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Hoàng Thị Bích Ngọc, chủ sở hữu thương hiệu Vải áo dài Đất Lành, để điều tra về hành vi Xâm phạm quyền tác giả theo Điều 225 Bộ luật Hình sự.

Theo cơ quan chức năng, Hoàng Thị Bích Ngọc đã sử dụng AI để sao chép trái phép Bộ sưu tập "Thư từ phố thị" của Nhà thiết kế Đỗ Trịnh Hoài Nam và bán ra thị trường. Trong khi sản phẩm chính hãng có giá từ vài triệu đến hàng trăm triệu đồng thì các sản phẩm in nhái chỉ được bán với giá khoảng 500.000 đồng. Hành vi này đã gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả và làm méo mó môi trường sáng tạo.

Sau khi biết mình bị phát hiện, đối tượng này đã xóa hết các file dữ liệu, các bài đăng trên hội nhóm lập ra để phục vụ cho hoạt động kinh doanh. Máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất cũng mang về địa chỉ khác, gây khó khăn cho cơ quan điều tra. Đây cũng là lần đầu tiên tại Việt Nam, một người bị khởi tố hình sự vì dùng AI để sao chép tác phẩm, phục vụ cho hoạt động kinh doanh.

Cần sự phối hợp đồng bộ

Trao đổi với phóng viên, tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội); giảng viên Luật hình sự, Khoa Luật và Lý luận chính trị, Trường Đại học Thủy Lợi cho biết, theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành, tác phẩm âm nhạc, bản ghi âm, ghi hình và phần thể hiện của người biểu diễn đều là các đối tượng được pháp luật bảo hộ. Việc sử dụng tác phẩm, bản ghi hoặc phần trình diễn của nghệ sĩ mà không được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả, quyền liên quan có thể bị xem là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đối với trường hợp sử dụng AI để mô phỏng giọng hát của một ca sĩ cụ thể, hậu quả pháp lý còn nghiêm trọng hơn. Việc mô phỏng này khai thác, sao chép hoặc tạo ra sự nhầm lẫn rằng đó là giọng hát thật của nghệ sĩ, làm ảnh hưởng đến uy tín, danh dự, hình ảnh, quyền khai thác thương mại hoặc các lợi ích hợp pháp khác của nghệ sĩ.

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội)

Theo luật sư Cường, tùy thuộc vào tính chất, mức độ hành vi và hậu quả xảy ra, người vi phạm có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, hành chính. Trong một số trường hợp nghiêm trọng, nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định của pháp luật, người vi phạm có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Cụ thể, theo Điều 225 Bộ luật Hình sự, hành vi sao chép, sử dụng trái phép tác phẩm với mục đích thương mại, thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng trở lên, hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền từ 100.000.000 đồng trở lên sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Với tội Xâm phạm quyền tác giả, hình phạt cao nhất là 3 năm tù.

Bên cạnh đó, theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP về Quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan, trong 35 hành vi xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan bị xử phạt có nhiều hành vi liên quan đến việc sử dụng AI hiện nay như sao chép tác phẩm, phân phối và truyền đạt đến công chúng khi chưa được cấp phép, xâm phạm quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, sao chép cuộc biểu diễn, vi phạm quy định về biện pháp công nghệ bảo vệ quyền tác giả. Mức phạt tối đa là 250.000.000 đồng với cá nhân và 500.000.000 đồng với tổ chức.

Ngoài ra, người bị xâm phạm hoàn toàn có thể yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, buộc xin lỗi công khai, đòi bồi thường thiệt hại, yêu cầu các nền tảng số gỡ bỏ hoặc hạn chế tiếp cận nội dung vi phạm.

Luật sư Cường cho biết, pháp luật Việt Nam hiện nay đã có tương đối đầy đủ các quy phạm pháp luật để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên không gian số. Tuy nhiên, thực tiễn đang đặt ra những tình huống mà pháp luật chưa dự liệu hết.

Cụ thể, giọng hát hiện nay chưa được quy định như một đối tượng quyền sở hữu trí tuệ độc lập, trong khi trên thực tế, giọng hát của nghệ sĩ lại có giá trị thương mại lớn. Hay như việc AI học từ hàng triệu dữ liệu giọng nói, hình ảnh của nghệ sĩ để tạo ra một sản phẩm mới cũng đặt ra câu hỏi về việc sử dụng dữ liệu đầu vào có cần xin phép hay không. Việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm khi nội dung được tạo ra bởi AI cũng gặp nhiều khó khăn không kém.

Theo luật sư, mặc dù hệ thống pháp luật hiện hành vẫn có thể xử lý nhiều hành vi vi phạm thông qua các quy định về quyền nhân thân, quyền hình ảnh, quyền liên quan và bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Tuy nhiên, về lâu dài, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện pháp luật để bắt kịp tốc độ phát triển của công nghệ AI.

Ông Cường cho rằng, để hạn chế các tranh chấp liên quan đến AI trong lĩnh vực nghệ thuật, về phía các nghệ sĩ, cần chủ động đăng ký bảo hộ tác phẩm, theo dõi môi trường số thường xuyên và ứng dụng các công nghệ đánh dấu bản quyền số để có bằng chứng khi cần. Đây chính là lớp phòng thủ đầu tiên mà nghệ sĩ hoàn toàn có thể chủ động xây dựng để bảo vệ quyền lợi của mình.

Đối với các đơn vị tổ chức sự kiện, nhà sản xuất nội dung và doanh nghiệp công nghệ, cần nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, thực hiện đầy đủ việc xin phép, thỏa thuận và thanh toán quyền tác giả, quyền liên quan trước khi sử dụng các sản phẩm có yếu tố AI. Các cá nhân, tổ chức không nên vì mục tiêu thương mại mà bỏ qua các nghĩa vụ pháp lý đối với chủ thể quyền.

Với các nền tảng số cần tăng cường cơ chế kiểm duyệt, cảnh báo và gỡ bỏ các nội dung vi phạm bản quyền hoặc giả mạo danh tính nghệ sĩ bằng AI. Cùng với đó, cần xây dựng quy trình tiếp nhận và xử lý khiếu nại nhanh chóng, hiệu quả hơn.

Với cơ quan quản lý nhà nước, cần sớm nghiên cứu xây dựng quy định chuyên biệt về AI trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, đặc biệt là 3 vấn đề cốt lõi mà thực tiễn đang đặt ra. Thứ nhất, quy chế pháp lý cho giọng nói. Thứ 2, trách nhiệm của doanh nghiệp khai thác dữ liệu huấn luyện AI. Thứ 3, nghĩa vụ của nền tảng phát tán nội dung AI. Đồng thời, cần tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm khắc các hành vi lợi dụng công nghệ để xâm phạm quyền lợi hợp pháp.