Thiếu sách giáo khoa năm học 2026-2027: Vì sao nhu cầu tăng đột biến?

Khoảng cách lớn giữa dự báo và nhu cầu thực tế

Trước ngày khai giảng năm học 2026-2027, hình ảnh phụ huynh xếp hàng dài mua SGK cho con đã làm nóng dư luận.

Nhiều câu hỏi được đặt ra về nguyên nhân thiếu SGK như: Tại sao lại xuất hiện một “khoảng hụt” giữ dự báo và nhu cầu thực tế dẫn đến việc nhiều học sinh vào năm học mới vẫn chưa có đủ sách học? Tại sao việc xếp hàng mua SGK, vốn đã là câu chuyện của những năm đầu tiên dùng nhiều bộ SGK lại tái diễn? Tại sao tình trạng này phổ biến hơn ở các địa phương đã quyết định chủ trương miễn phí SGK?

Phụ huynh và học sinh tại một hiệu sách trên địa bàn TP Hà Nội. Ảnh: V.H.

Theo các số liệu báo cáo của các địa phương, tính đến 18 giờ ngày 14/9, các địa phương còn thiếu 3.916.370 cuốn SGK, bao gồm cả tập 1 và tập 2, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Đây là một con số không hề nhỏ.

Về phía Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN), ngày 16/9, đại diện đơn vị cho biết, đến ngày 20/7, đã in 99% sản lượng theo kế hoạch, trên tổng số 204,47 triệu bản phục vụ hơn 18,77 triệu học sinh; đã phát hành về địa phương 85,15% sản lượng theo nhu cầu đăng ký, đồng thời triển khai in 13,3 triệu bản dự phòng. 

Tuy nhiên, tổng nhu cầu phát sinh trong năm học 2026–2027 là 69.872.905 bản, tăng 39,7% so với dự báo ban đầu và vượt mức dự phòng tối đa 30%.

Khoảng trống giữa dự báo và thực tế đã khiến đơn vị xuất bản không kịp trở tay, đặc biệt, khi nhu cầu tăng đột ngột vào cận khai giảng.

Về cách thức một cuốn SGK đến tay học sinh, theo quy trình hàng năm, các trường học nhận yêu cầu mua sách từ phụ huynh, báo cáo lên sở GDĐT và địa phương. Sở và địa phương sẽ thông báo lên Bộ GDĐT và NXBGDVN về nhu cầu sách của địa phương. Trên cơ sở số liệu từ các địa phương, NXBGDVN sẽ dự báo nhu cầu và tổ chức đấu thầu, in ấn.

Trong năm học 2026-2027, các đơn hàng được đăng ký trước ngày 30/7 đã được đáp ứng đủ 100%. Ngoài số lượng chính thức, hệ thống còn chuẩn bị mức dự phòng khoảng 30%.

Vậy nhưng, ngày 30/7, địa phương tiếp tục phát sinh bảy đợt đặt hàng; tổng nhu cầu bổ sung có thời điểm đưa mức tăng lên gần 40% so với lượng ban đầu. Không chỉ công tác thống kê mà công tác dự báo và cập nhật nhu cầu ở địa phương không sát với thực tế.

Đặt hàng sát khai giảng gây áp lực cung ứng SGK

Bên cạnh đó, trong năm học này, nhiều địa phương dự định miễn phí SGK. Đến ngày 12/9, cả 10 địa phương dự kiến thực hiện chính sách miễn phí SGK trong năm học 2026–2027 đều chưa triển khai được. Đây cũng là nhóm địa phương xuất hiện nhiều điểm nóng về cung ứng sách.

Dù vậy, đến sát thời điểm khai giảng, nhiều địa phương mới công bố chỉ miễn phí cho một số nhóm đối tượng, đối với học sinh đại trà, việc miễn phí SGK thực hiện từ năm học 2027-2028.

Đây chính là một trong những lý do khiến khâu khảo sát về nhu cầu SGK ở các địa phương dự định miễn phí không sát thực tế, việc báo cáo về Bộ GDĐT cũng như thông báo với GDĐT về lượng SGK cần cho năm học 2025-2026 thấp hơn so với nhu cầu thực tế.

Theo đại diện NXBGDVN, điều 33 Nghị định số 271/2026/NĐ-CP quy định về miễn phí SGK giáo dục phổ thông và miễn học phí, giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh tại cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp yêu cầu UBND cấp tỉnh phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu SGK hằng năm trước ngày 30/10 để làm căn cứ lập dự toán; đồng thời bảo đảm sách được nhập kho thư viện các cơ sở giáo dục chậm nhất ngày 15/6.

Nghị định này ban hành ngày 3/7/2026, đồng nghĩa với việc nếu địa phương không chủ động phương án từ trước, việc triển khai chủ trương miễn phí SGK chưa thể thực hiện vào năm học này. Tuy nhiên, việc truyền thông cho phụ huynh chưa kịp thời, dẫn đến tình trạng phụ huynh không đặt sách từ sớm mà chờ vào SGK miễn phí. Việc phụ huynh phải xếp hàng dài mua SGK tại các địa phương dự định miễn phí SGK có nguyên nhân từ thực tế này.

Với một vài địa phương vẫn quyết tâm triển khai miễn phí SGK cho một số nhóm đối tượng ưu tiên, đến thời điểm cận năm học mới, các địa phương mới đưa ra số lượng SGK đặt mua để đưa vào các thư viện.

Số lượng sách đặt mới này bị đánh đồng với việc thiếu SGK trong khi không thể có hàng trăm ngàn đầu sách xuất hiện để ngay lập tức đáp ứng các yêu cầu vào phút chót.

Mặt khác, theo Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018, các trường học phổ thông sẽ tự lựa chọn các môn học tự chọn để giảng dạy tại cơ sở giáo dục. Như vậy, nếu các trường chưa quyết định môn học tự chọn và thông báo nhu cầu  sách môn học này để đặt hàng lượng SGK tương ứng, không một đơn vị in ấn phát hành nào có thể chủ động dự đoán nhu cầu về nhóm sách  này.

Sự cố thiếu SGK cho năm học 2026-2027 nên xem như kinh nghiệm để các địa phương triển khai chủ trương miễn phí SGK vào các năm học sắp tới thuận lợi và hiệu quả hơn. Đây cũng là một bài học lớn trong công tác thu thập, báo cáo thông tin về nhu cầu sách của từng địa phương, nhằm đảm bảo lượng SGK in ấn đáp ứng nhu cầu. Có ý kiến cho rằng, cơ chế phối hợp giữa địa phương - NXBGDVN - Bộ GDĐT cần được luật hóa, phân rõ nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của mỗi bên, tránh chồng chéo và bị động trong công tác in ấn, cung ứng SGK.