Chống lạm thu đầu năm học: Siết từ khoản thu đến cách thu

Ảnh minh họa.

Không để “tự nguyện” thành áp lực

Trường Tiểu học Hàm Giang A (xã Hàm Giang) - một trường học ở vùng sâu, vùng xa của tỉnh Vĩnh Long, những năm học qua, ngoài các khoản thu theo quy định, nhà trường không tổ chức thu thêm bất kỳ khoản nào từ học sinh.

Ông Cao Minh Hải, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Hàm Giang A cho biết, nhà trường xác định với điều kiện của học sinh, việc hạn chế các khoản đóng góp ngoài quy định là điều cần thiết.

“Những năm học qua, ngoài những khoản thu theo quy định, nhà trường không tổ chức thu bất kỳ khoản nào”, ông Hải nói.

Theo ông Hải, đối với việc sửa chữa cơ sở vật chất, nhà trường sử dụng nguồn kinh phí được địa phương bố trí cho hoạt động. Với các khoản bảo hiểm học sinh, công ty bảo hiểm trực tiếp làm việc với học sinh và phụ huynh, nhà trường không can thiệp.

Cách làm của Trường Tiểu học Hàm Giang A cho thấy, chống lạm thu không nhất thiết bắt đầu bằng những biện pháp xử lý khi vi phạm đã xảy ra, mà có thể bắt đầu từ việc nhà trường chủ động không phát sinh những khoản thu không cần thiết.

Ở tỉnh Đồng Tháp, yêu cầu này được cụ thể hóa bằng nhiều biện pháp kiểm soát ngay từ đầu năm học 2026 - 2027. Các cơ sở giáo dục không được tự ý đặt ra khoản thu ngoài hướng dẫn; đồng thời phải giãn thời gian thu theo quy định, không gộp nhiều khoản đóng góp vào một lần đầu năm.

Một điểm đáng chú ý là việc thu tiền mặt cũng được kiểm soát chặt. Tiền phải được thực hiện qua kế toán và thủ quỹ, không giao giáo viên chủ nhiệm trực tiếp thu tiền. Các cơ sở giáo dục được yêu cầu đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt.

Học sinh Trường THCS-THPT Mỹ Long, tỉnh Vĩnh Long trong ngày khai giảng năm học 2026 - 2027.

Cùng với đó, ông Lê Quang Trí, Giám đốc Sở GD&ĐT tỉnh Đồng Tháp yêu cầu quản lý chặt hoạt động của Ban đại diện cha mẹ học sinh, ngăn chặn nguy cơ lạm thu trá hình. Nhà trường không được giao Ban đại diện thu hộ các khoản của trường, đồng thời không tổ chức các loại “quỹ lớp”, “quỹ trường”, “quỹ phụ huynh”.

Đặc biệt, Hiệu trưởng các cơ sở giáo dục phải chịu trách nhiệm trực tiếp trước cơ quan quản lý về công tác thu chi tại đơn vị; nếu xảy ra vi phạm phải xử lý nghiêm, buộc hoàn trả đầy đủ số tiền thu sai cho phụ huynh và đối mặt với các hình thức kỷ luật. Các trường học và UBND cấp xã, phường phải công khai đường dây nóng tiếp nhận phản ánh về lạm thu và dạy thêm trái quy định.

Nhằm bảo đảm tính răn đe, danh sách các cơ sở giáo dục vi phạm lạm thu sẽ bị công khai trên phương tiện thông tin đại chúng trong vòng 3 ngày kể từ khi phát hiện.

Những quy định này đi thẳng vào một trong những vấn đề dễ gây tranh luận đầu năm học: khoản tiền được gọi là “tự nguyện” nhưng phụ huynh có thể cảm thấy khó từ chối.

Công khai để phụ huynh giám sát

Tại TP Cần Thơ, hướng dẫn của Sở GD&ĐT về chính sách học phí, miễn phí sách giáo khoa và các khoản thu năm học 2026 - 2027 cũng đặt yêu cầu rõ về căn cứ pháp lý và trách nhiệm của người đứng đầu.

Các đơn vị giáo dục không được tự đặt thêm khoản thu, tự điều chỉnh mức thu hoặc thu trước đối với những khoản chưa có căn cứ pháp lý, chưa có hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền.

Sở GD&ĐT TP Cần Thơ đồng thời yêu cầu các cơ sở giáo dục tăng cường kiểm soát các khoản thu, chi phí học tập, thực hiện nghiêm việc công khai, minh bạch và tuyệt đối không để xảy ra “lạm thu” đầu năm học.

Ngành Giáo dục ĐBSCL hướng đến mục tiêu để các khoản thu không là gánh nặng cho phụ huynh, học sinh.

Đáng chú ý, nhà trường không được lợi dụng chủ trương xã hội hóa giáo dục hoặc thông qua Ban đại diện cha mẹ học sinh để làm tăng các khoản đóng góp của phụ huynh, hoặc thay thế những khoản kinh phí thuộc trách nhiệm ngân sách Nhà nước.

Đối với tài trợ, yêu cầu cũng được đặt ra chặt chẽ. Trước khi vận động, cơ sở giáo dục phải xây dựng kế hoạch, xác định nội dung, mục đích, đối tượng thụ hưởng, dự toán kinh phí và được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Việc tài trợ phải bảo đảm tự nguyện, công khai, minh bạch, không ép buộc, không quy định mức tài trợ bình quân hoặc mức tối thiểu.

Nhà trường cũng không được giao chỉ tiêu vận động cho lớp, giáo viên, học sinh hoặc cha mẹ học sinh; không được mượn danh nghĩa Ban đại diện cha mẹ học sinh để tổ chức những khoản vận động không thuộc phạm vi hoạt động của tổ chức này.

Theo hướng dẫn của Sở GD&ĐT TP Cần Thơ, người đứng đầu cơ sở giáo dục chịu trách nhiệm trực tiếp và toàn diện về việc tổ chức các khoản thu, quản lý và sử dụng nguồn kinh phí, công khai tài chính cũng như hoạt động vận động, tiếp nhận và sử dụng tài trợ.

Cách tiếp cận này đặt trách nhiệm trở lại đúng nơi: nhà trường phải xác định rõ khoản thu nào có căn cứ, khoản nào được phép thực hiện và phải công khai để phụ huynh theo dõi, giám sát.

Điều này cũng cho thấy một nguyên tắc quan trọng trong quản lý các khoản thu: khi có danh mục, mức thu và cơ chế quản lý rõ ràng, khoảng trống để mỗi trường tự đặt ra khoản thu sẽ được thu hẹp.

Với phụ huynh, công khai không chỉ có nghĩa là thông báo một danh sách các khoản phải đóng. Việc công khai cần giúp họ biết khoản nào theo quy định, mức bao nhiêu, khoản nào là dịch vụ, khoản nào tự nguyện, tiền được sử dụng thế nào và ai chịu trách nhiệm quản lý.

Đây cũng là cơ sở để phụ huynh thực hiện quyền giám sát thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một chiều từ nhà trường.

Điểm chung của các trường, ngành Giáo dục các địa phương nói trên đang được đặt ra là không để chống lạm thu chỉ dừng ở việc xử lý sau khi phụ huynh phản ánh. Kiểm soát phải được thực hiện ngay từ khi nhà trường dự kiến một khoản thu, xác định căn cứ, xây dựng cách thức thực hiện và công khai với phụ huynh.

Đặc biệt, với những khoản được gọi là “tự nguyện”, nguyên tắc tự nguyện cần được bảo đảm thực chất. Không chỉ không ép buộc bằng mệnh lệnh, nhà trường cũng cần tránh tạo ra những cách thức khiến phụ huynh cảm thấy phải đóng góp để con em mình không bị khác biệt.

Khi nhà trường chủ động không thu những khoản không cần thiết, cơ quan quản lý kiểm soát chặt căn cứ và quy trình, còn phụ huynh được cung cấp đầy đủ thông tin để giám sát, việc chống lạm thu sẽ không còn là câu chuyện xử lý một vài khoản tiền đầu năm học.

Đây là cách xây dựng một môi trường học đường minh bạch, trong đó việc đóng góp của phụ huynh đúng quy định, đúng mục đích và quan trọng hơn, không trở thành áp lực đối với những gia đình còn nhiều khó khăn.