Thiếu tướng, nhà văn Dũng Hà: Cuộc đời đi vào văn chương

1. Dũng Hà (1929 - 2011) tên thật là Phạm Điệng, bút danh Thái Linh, quê ở xã Hồng Phong, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình (nay thuộc xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên). Năm 1946, chàng trai 17 tuổi ấy nhập ngũ. Từ đây, cuộc đời Dũng Hà gắn với những chặng đường chiến đấu chống quân xâm lược. Tham gia nhiều chiến dịch lớn, trong đó có Chiến dịch Điện Biên Phủ, là những trải nghiệm quý báu để sau này trở thành nguồn chất liệu quan trọng cho sáng tác. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông được điều động sang lực lượng Hải quân. Năm 1967, giữ cương vị Chủ nhiệm Chính trị Binh chủng Đặc công. Môi trường chiến đấu rất riêng này đã cung cấp cho Dũng Hà vốn sống để viết tiểu thuyết “Sao Mai” - tác phẩm nổi bật về người lính đặc công. Sau năm 1975, ông làm Trưởng ban Ký sự Lịch sử quân sự thuộc Tổng cục Chính trị. Từ 1982, làm Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Năm 1990, nhận quân hàm Thiếu tướng. Ông nghỉ hưu năm 1993.

 Thiếu tướng, nhà văn Dũng Hà. Ảnh tư liệu.

Vốn sống đầy ắp, có năng khiếu văn chương, theo lẽ tự nhiên, những điều ăn sâu vào máu, gặp cơ hội thuận lợi, có nhu cầu được viết ra. Tiểu thuyết “Sao Mai” (1974) ra đời. Tuy viết về lực lượng đặc biệt với những trận đánh hiểm, ác liệt nhưng chiến tranh lại được nhìn qua số phận con người. Càng phải đối mặt với cái chết, khát vọng được sống, được yêu thương và được trở về ở người lính càng trở nên mãnh liệt. Phía sau những trận đánh là cả một thế giới tinh thần anh bộ đội với những suy nghĩ nội tâm, có tình yêu, nỗi nhớ, nhất là những khao khát hòa bình. Được tái bản nhiều lần ở Việt Nam (1974, 1980, 1987), “Sao Mai” được dịch sang tiếng Nga, xuất bản tại Liên Xô năm 1986. Đây là tác phẩm sớm mang tinh thần nhân văn, nhân bản sâu sắc của văn học về lực lượng vũ trang, vừa tái hiện sinh động chiến công đồng thời làm toát lên phần đời thường rất con người của những dũng sĩ quên tuổi xuân để đánh giặc.

Chú ý mở rộng không gian nghệ thuật về miền hậu chiến, Dũng Hà còn có các tác phẩm: “Gió bấc” (1963); “Mảnh đất yêu thương” (1978); “Quãng đời xưa in bóng” (1980); “Đường dài” (1987); “Cây số 42” (1995); “Phận gái” (2002); “Sông cạn” (2006). Song song với biểu tượng khói lửa, đạn bom, trang văn Dũng Hà lấp lánh những biểu tượng cho khát vọng sống của con người. Có một mạch vận động trong sáng tác của ông: Từ chiến trường đến ký ức, từ sự kiện lịch sử đến số phận, từ cái chung cộng đồng đến những vấn đề riêng tư. “Mảnh đất yêu thương”, “Cây số 42” gắn với những trải nghiệm thực tế của tác giả ở Điện Biên Phủ. “Quãng đời xưa in bóng”, “Đường dài” gợi lại những năm tháng chiến đấu ở chiến trường Đông Bắc thời chống Pháp. Nhân vật người lính của Dũng Hà thường có nhiều trăn trở, ký ức chiến tranh không phải sự hồi tưởng đơn thuần, mà được chuyển hóa thành nhận thức về con người. Càng trải qua chiến tranh, càng có điều kiện nhận ra giá trị của hòa bình. Càng chứng kiến sự hy sinh, càng có ý thức về cái giá của sự sống. Đọc Dũng Hà không chỉ để tìm lại một lát cắt của những trận đánh, chiến dịch, còn là một cách nhìn lại hôm qua với câu hỏi: Con người đã sống như thế nào trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất?

 Tiểu thuyết "Sông cạn" của Thiếu tướng, nhà văn Dũng Hà.

Tiểu thuyết “Sông cạn” có thể xem là một dấu mốc quan trọng trong hành trình sáng tác Dũng Hà. Qua nhân vật Phan Thái Trung, một sĩ quan cao cấp trưởng thành từ kháng chiến chống Pháp, tác phẩm đi sâu hơn vào những vấn đề con người và xã hội trong một thời đoạn phức tạp. Hình tượng “sông” thường gợi về hình ảnh dòng chảy, sự sống, thời gian. “Sông cạn” là một nghịch lý: Dòng chảy dường như dừng lại. Nhưng ký ức và số phận thì không. Đọc từ phương diện biểu tượng, có thể thấy tác phẩm là một nỗ lực nghệ thuật: Mượn hình ảnh sự cạn kiệt của dòng sông để nói về sức chịu đựng, bền bỉ, dẻo dai của đời người. Được viết ở cuối đời văn, “Sông cạn” lại cho thấy văn nghiệp của Dũng Hà như một dòng chảy không cạn - dòng chảy của ký ức một thời đạn bom, của tình đồng đội, của lòng yêu nước và trên hết là tình thương.

Từ “Sao Mai” còn thật thà đến “Sông cạn” sâu sắc, cuộc đời và tác phẩm Dũng Hà tạo thành một chỉnh thể thống nhất. Ông mang chiến trường vào văn chương, rồi mang văn chương trở lại với cuộc sống. Dòng đời tác giả đã khép lại, nhưng dòng văn chương để lại vẫn tiếp tục chảy. Thẳm sâu từ những trang viết ấy, ta thấy phía sau chiến tranh là những khao khát hạnh phúc, sum vầy. Phía sau chiến công là số phận. Phía sau lịch sử là những câu hỏi muôn đời về tình yêu, lòng trung thành, sự hy sinh và phẩm giá. Giá trị văn chương Dũng Hà vượt khỏi giới hạn những trang viết về chiến tranh để đến với con người, chia sẻ, đồng cảm những ước mơ về hòa bình, về tình yêu thương, nhân ái.

2. Là người lính vừa cầm súng vừa cầm bút đi qua nhiều chiến trường, Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội Dũng Hà hiểu sâu sắc mối quan hệ người lính - văn chương - hiện thực. Những hồi ức của các nhà văn từng làm việc cho thấy một Dũng Hà thẳng thắn, bộc trực, gần gũi, chân thành, giàu tình cảm. Ông được nhắc đến như một người anh lớn ở tòa soạn, có sự quan tâm đối với những cây bút trẻ. Ở phương diện ấy, dấu ấn Dũng Hà không chỉ nằm trong những trang văn ông viết, còn ở những trang văn ông đã tạo điều kiện tốt nhất có thể, mà đồng đội đã viết.

Một điểm hội tụ trong hành trình sáng tác Dũng Hà là vấn đề con người luôn được nhấn mạnh, khẳng định, đề cao. Trải qua bao cay đắng, vất vả, hy sinh, nhưng nhờ khả năng vượt qua nghịch cảnh, cuối cùng con người vẫn trở về với phẩm giá, tình yêu, hạnh phúc. Thế nên các tác phẩm của ông có thể được đọc như những văn bản về chiến tranh, đồng thời cũng có thể được đọc như những văn bản về nhân cách. Trải nghiệm thực tế qua nhiều vị trí: Người lính, cán bộ chính trị, chỉ huy, nhà văn, nhà quản lý văn nghệ. Không tồn tại tách biệt, các tư cách ấy bổ sung cho nhau để cùng tạo nên một chân dung về nhà văn Dũng Hà sâu đằm trong trang viết, điềm đạm, nhân hậu ngoài đời.

Với những cống hiến to lớn cho Quân đội nói riêng và sự nghiệp cách mạng nói chung, Thiếu tướng, nhà văn Dũng Hà đã được Đảng, Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Quân công hạng Nhất, Huân chương Chiến thắng hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất, Huân chương Quân kỳ Quyết thắng cùng nhiều huân chương, huy chương khác.

 Thiếu tướng, nhà văn Dũng Hà (bên phải) và Thiếu tướng, nhà văn Hồ Phương. Ảnh tư liệu.

Năm 2012, Thiếu tướng, nhà văn Dũng Hà được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật. Giá trị của một nhà văn không chỉ nằm ở danh hiệu. Với Dũng Hà, điều đáng nhớ hơn là một hành trình sáng tác bền bỉ kéo dài qua nhiều thập niên, góp phần tạo ra một hệ giá trị nghề nghiệp về văn chương của những nhà văn quân đội: Sống với thực tế, đi vào đời sống, tôn trọng sự thật, gắn bó với người lính và nhân dân, đồng thời không ngừng tìm kiếm hình thức biểu đạt riêng.