Thỏa thuận diesel Nga đặt Mỹ trước bài toán kinh tế và đồng minh

Tổng thống Mỹ Donald Trump (bên phải) và Tổng thống Nga Vladimir Putin tham dự cuộc họp báo chung sau khi kết thúc cuộc hội đàm tại Anchorage, Alaska, Mỹ ngày 15-8-2025 (Ảnh: AFP)

Tổng thống Trump cuối tuần qua đã thông báo Nga sẽ cung cấp ngay hơn 300.000 tấn diesel cho Mỹ và thị trường quốc tế, tiếp đó là 500.000 tấn trong tháng 11-2026 và thêm 1 triệu tấn vào giai đoạn sau.

Khoảng 3 triệu tấn khác có thể được xuất khẩu tùy tình trạng các nhà máy lọc dầu Nga. Bộ Tài chính Mỹ đồng thời cấp giấy phép tạm thời cho các giao dịch liên quan diesel Nga tới ngày 7-4-2027.

Sức ép từ giá nhiên liệu Mỹ

Động thái trên diễn ra khi giá diesel trung bình tại Mỹ duy trì quanh 6,2 USD/gallon, sau khi lập kỷ lục 6,52 USD trong tháng 9-2026, cao hơn gấp đôi so với một năm trước.

Tồn kho nhiên liệu chưng cất của Mỹ giảm mạnh trong lúc nhu cầu nhiên liệu cho máy móc vận tải, nông nghiệp và xây dựng vẫn ở mức cao.

Diesel có vai trò đặc biệt quan trọng đối với kinh tế Mỹ. Xe tải sử dụng nhiên liệu này để vận chuyển phần lớn thực phẩm và hàng hóa, máy móc nông nghiệp cũng phụ thuộc lớn vào diesel.

Giá nhiên liệu tăng vì vậy đẩy chi phí sản xuất, logistics và giá tiêu dùng lên cao.

Cuộc bầu cử Quốc hội giữa nhiệm kỳ sẽ diễn ra ngày 3-11 tới. Một số bang có ngành nông nghiệp lớn và truyền thống ủng hộ đảng Cộng hòa, như Iowa và Kansas, đang trở thành địa bàn cạnh tranh mạnh phiếu bầu.

Một trạm xăng ở Los Angeles, Mỹ (Ảnh: AFP)

Kết quả khảo sát của Trung tâm Pew cho thấy kinh tế là vấn đề quan trọng nhất đối với 84% cử tri đã đăng ký.

Chính quyền Tổng thống Trump từng cân nhắc hạn chế xuất khẩu diesel để giữ nhiên liệu ở lại thị trường Mỹ, nhưng từ bỏ phương án này sau cảnh báo rằng lệnh cấm có thể làm xáo trộn hoạt động lọc dầu và đẩy giá các sản phẩm khác tăng thêm.

Washington cũng cho phép tạm thời sử dụng diesel nhuộm đỏ cho các phương tiện trên tuyến đường công cộng. Diesel nhuộm đỏ là loại được miễn thuế và thường dành cho máy móc không tham gia giao thông đường bộ như máy nông nghiệp, máy công trình...

Trong bối cảnh đó, nhiên liệu Nga trở thành một giải pháp ngắn hạn về kinh tế, dù đi ngược lệnh trừng phạt mà Washington theo đuổi từ năm 2022.

Matxcơva có thêm không gian kinh tế

Đối với Nga, thỏa thuận mở ra cơ hội khôi phục một phần doanh thu năng lượng và phá vỡ thế cô lập trên thị trường phương Tây.

Việc Mỹ cấp ngoại lệ cho diesel Nga còn cho thấy Washington sẵn sàng điều chỉnh trừng phạt khi lợi ích kinh tế trong nước bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, khả năng Nga thực hiện đầy đủ cam kết vẫn còn gây nghi ngại. Xuất khẩu diesel và dầu khí của nước này đã giảm từ khoảng 850.000 thùng/ngày trong quý I xuống 190.000 thùng/ngày trong quý III-2026.

Matxcơva cũng phải hạn chế xuất khẩu để bảo đảm nhu cầu trong nước sau hàng loạt vụ tập kích nhằm vào cơ sở lọc dầu.

Trong khi đó theo thỏa thuận, chỉ 1,8 triệu tấn diesel trong tổng lượng được công bố có lộ trình tương đối rõ ràng. Ba triệu tấn còn lại phụ thuộc vào khả năng vận hành của ngành lọc dầu Nga.

Vì vậy, thỏa thuận mang lại cho Matxcơva lợi thế ngoại giao tức thời, nhưng lợi ích tài chính cuối cùng sẽ phụ thuộc vào lượng hàng thực sự được giao.

Ukraine lo ngại chiến lược gây sức ép bị suy yếu

Ukraine phản đối mạnh mẽ quyết định của Washington. Tổng thống Volodymyr Zelensky cho rằng việc đưa sản phẩm dầu mỏ Nga trở lại thị trường sẽ tạo thêm nguồn thu cho Matxcơva trong thời điểm xung đột.

Kiev cũng lo ngại ngoại lệ của Mỹ làm suy yếu hiệu quả chiến dịch tập kích các nhà máy lọc dầu Nga.

Ông Trump ngược lại cáo buộc các cuộc tấn công của Ukraine khiến tình trạng thiếu diesel toàn cầu trở nên nghiêm trọng hơn.

Nhà lãnh đạo Mỹ yêu cầu Kiev dừng tấn công vào cơ sở lọc dầu Nga và cho rằng ông Zelensky đã bỏ lỡ nhiều cơ hội đạt thỏa thuận chấm dứt xung đột.

Ukraine coi hạ tầng năng lượng Nga là mắt xích quan trọng trong khả năng tài trợ và duy trì hoạt động quân sự. Trong khi đó, Mỹ lại muốn bảo vệ nguồn cung toàn cầu để giảm giá nhiên liệu trong nước.

Nguồn cung diesel Nga có thể giúp giảm tâm lý căng thẳng và tạo áp lực lên giá bán buôn, nhưng chưa giải quyết được những nguyên nhân chính của cuộc khủng hoảng gồm tổn thất công suất lọc dầu, gián đoạn tại eo biển Hormuz và bất ổn trên các tuyến hàng hải Trung Đông.

Thỏa thuận diesel được xem là phép thử đối với quan hệ Mỹ, Nga và Ukraine. Washington có thể giành được một khoảng nghỉ về giá nhiên liệu, Matxcơva đạt lợi ích kinh tế và ngoại giao, còn Kiev phải đối mặt nguy cơ suy giảm sự ủng hộ đối với chiến lược gây sức ép lên ngành năng lượng Nga.

Theo Al Jazeera, CNBC, AP