Thời đại của những nội dung... 47 giây

Ảnh minh họa

Để mưu sinh, Emrah Bayraktar từng làm đủ nghề, từ rửa xe, làm ca đêm trong nhà kho đến bán bánh mì kẹp. Ngoài giờ làm, chàng trai 25 tuổi dùng điện thoại cắt những cuộc phỏng vấn dài của các influencer thành đoạn ngắn rồi đăng lên Instagram.

"Một đêm nọ, tôi thấy mình kiếm được 12 USD và nghĩ: "Cũng ổn". Nhưng chỉ 2 tuần sau, con số đó đã lên tới 2.500 USD", Bayraktar kể. Từ đó, anh nghỉ việc và chuyển sang kiếm tiền toàn thời gian bằng nghề cắt ghép video.

Bayraktar là một phần của "clipping economy" (tạm dịch: nền kinh tế trích đoạn nội dung) - mô hình trong nền kinh tế sáng tạo, nơi cá nhân hoặc doanh nghiệp kiếm tiền bằng cách cắt và đăng tải lại các đoạn ngắn từ những nội dung dài.

Thời đại của nội dung ngắn

Tháng 4/2025, OpenAI chi khoảng 200 triệu USD để mua lại podcast công nghệ TBPN. Dù mỗi tập chỉ thu hút khoảng 7.000 lượt xem, các đoạn được trích từ podcast này lại đạt trung bình 257.000 lượt xem.

Xu hướng này không chỉ diễn ra với podcast. Ngày nay, chỉ 31% người hâm mộ thể thao từ 18-24 tuổi xem trọn vẹn một trận đấu, so với 75% ở nhóm trên 55 tuổi. Thay vì theo dõi toàn bộ nội dung, người trẻ ưu tiên xem những khoảnh khắc nổi bật. Điều tương tự cũng diễn ra ở nhiều lĩnh vực khác, từ các buổi thử giọng của X Factor, chương trình hài độc thoại của Comedy Central đến chính trị và thời trang. Việc theo dõi một nhà sáng tạo nội dung cũng không đồng nghĩa với việc người xem từng xem hết một tập chương trình của họ.

Các nền tảng phát trực tuyến cũng nhanh chóng thích ứng với xu hướng này. Netflix ra mắt tính năng Moments, cho phép người dùng tạo và chia sẻ các đoạn video dài tối đa 2 phút; trong khi Prime Video cũng giới thiệu Clips - nguồn cấp video dọc gồm những trích đoạn nổi bật từ các bộ phim và loạt phim. Trong khi đó, trên mạng xã hội, Instagram Reels, TikTok và YouTube Shorts không còn là những xu hướng nhất thời mà đã trở thành định dạng nội dung chủ đạo, đặc biệt với Gen Z và Millennials.

Ảnh minh họa

"Clipping economy" mang lại nhiều lợi ích khi giúp thông tin lan truyền nhanh, mở rộng khả năng tiếp cận và giúp người xem khám phá nội dung mới trong thời gian ngắn. Với các nhà sáng tạo, đây cũng là cách hiệu quả để thu hút khán giả đến với nội dung gốc và gia tăng doanh thu.

Tuy nhiên, việc liên tục tiếp xúc với nội dung ngắn cũng đang thay đổi cách con người tiếp nhận thông tin. Khi đã quen với nhịp độ nhanh và nội dung cô đọng, nhiều người dần mất kiên nhẫn với các nội dung dài, khiến khả năng tập trung suy giảm. Thói quen dành hàng giờ để đọc một cuốn sách vì thế cũng đang dần biến mất.

Thói quen đọc đang suy giảm

Người Mỹ đang đọc sách ít hơn đáng kể so với trước đây. Theo Quỹ Quốc gia về Nghệ thuật, chỉ khoảng một nửa người trưởng thành cho biết đã đọc sách ở bất kỳ thể loại nào trong năm 2022, trong đó chỉ 38% đọc tiểu thuyết hoặc truyện ngắn. Một nghiên cứu phân tích 236.000 phản hồi từ Khảo sát Sử dụng Thời gian của người Mỹ cũng cho thấy tỷ lệ đọc sách để giải trí hằng ngày đã giảm từ 28% năm 2004 xuống còn 16% vào năm 2023.

Sự suy giảm này diễn ra ở mọi lứa tuổi, giới tính và trình độ học vấn. Ngay cả những nhóm vốn đọc nhiều nhất như người về hưu, phụ nữ và người tốt nghiệp đại học cũng chứng kiến mức sụt giảm đáng kể. Những cuốn sách bán chạy nhất của The New York Times hiện nay cũng có câu văn ngắn hơn khoảng 1/3 so với một thế kỷ trước, phản ánh xu hướng ưa chuộng các nội dung đơn giản, dễ tiếp cận.

Thế nhưng, nghịch lý là con người có lẽ đang đọc nhiều chữ hơn bao giờ hết. Chỉ có điều, phần lớn lượng chữ đó đến từ email, tin nhắn, bài đăng trên mạng xã hội, các chủ đề trên Reddit hay chú thích trên Instagram, thay vì sách và những bài viết chuyên sâu.

Việc thay thế thói quen đọc bằng xem video ngắn đang dần làm mai một các kỹ năng đọc hiểu, tổng hợp và suy luận. Khác với văn bản buộc não bộ phải hoạt động tích cực để hình dung, video cung cấp sẵn mọi hình ảnh khiến trí tưởng tượng trở nên "lười biếng" và làm giảm khả năng tự học hỏi của não bộ.

Sự phổ biến của mạng xã hội cũng khiến khả năng tập trung của con người suy giảm. Nếu năm 2004, một người có thể duy trì sự tập trung trung bình khoảng 2,5 phút thì nay con số này chỉ còn khoảng 47 giây. Một số nghiên cứu còn cho thấy dấu hiệu đảo ngược của hiệu ứng Flynn - hiện tượng chỉ số IQ tăng dần qua các thế hệ. Cùng với đó, vốn từ vựng của người trưởng thành ngày nay cũng thu hẹp đáng kể so với những người có cùng trình độ học vấn cách đây 50 năm.

Trong môi trường giáo dục, hệ quả này càng rõ nét. Trong một bài kiểm tra quốc gia năm 2024, chỉ khoảng 35% học sinh cuối cấp trung học tại Mỹ đạt mức "thành thạo" trong việc phân tích các chủ đề phức tạp hoặc đánh giá lập luận của tác giả. Ngay cả ở các trường đại học danh tiếng, nhiều sinh viên cũng xem việc đọc trọn vẹn văn bản gốc là không cần thiết, thay vào đó dựa vào các bản tóm tắt hoặc trí tuệ nhân tạo (AI). Vì vậy, nhiều giáo sư phải dành thời gian ôn lại các kiến thức về đọc hiểu, như phân tích phép tu từ, trước khi chuyển sang những nội dung chuyên sâu hơn.

Sự suy giảm thói quen đọc không chỉ ảnh hưởng đến kỹ năng tư duy mà còn làm gián đoạn quá trình truyền thừa văn hóa. Thay vì được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua sách vở và việc đọc (theo chiều dọc), tri thức ngày càng lan truyền theo chiều ngang giữa những người trẻ thông qua mạng xã hội và các influencer.

Trong khi đó, việc lạm dụng AI để viết thay cũng làm suy giảm quá trình tư duy và học hỏi vốn diễn ra khi con người tự diễn đạt ý tưởng bằng ngôn ngữ. Nếu quá phụ thuộc vào AI để suy nghĩ và viết thay, con người có nguy cơ đánh mất khả năng phản biện, tự vấn và hình thành quan điểm độc lập. 

Nguồn: Theo The Atlantic, The New York Times, NPR, NSS Magazine