'Thời gian chờ' trong giao dịch thanh toán: Tạo thêm cơ hội bảo vệ khách hàng trước lừa đảo

Thưa ông, NHNN vừa yêu cầu các TCTD áp dụng cơ chế "thời gian chờ" đối với một số giao dịch chuyển tiền. Theo ông, quy định này có ý nghĩa như thế nào trong bối cảnh các vụ lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi và gây thiệt hại lớn cho người dân?

Theo tôi, chủ trương áp dụng cơ chế “thời gian chờ” là một bước tiến quan trọng trong tư duy quản trị rủi ro của ngành Ngân hàng. Điều đáng chú ý là mục tiêu của chính sách này không phải làm chậm thanh toán, mà là tạo thêm một lớp bảo vệ đối với những giao dịch có dấu hiệu rủi ro cao, trong bối cảnh các phương thức lừa đảo công nghệ ngày càng tinh vi.

Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính – Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi

Thực tế cho thấy, phần lớn các vụ lừa đảo hiện nay không xuất phát từ việc tấn công vào hệ thống ngân hàng mà chủ yếu thông qua kỹ nghệ xã hội, giả mạo cơ quan chức năng, nhân viên ngân hàng, người thân hoặc ứng dụng công nghệ AI và Deepfake để thao túng tâm lý khách hàng. Trong nhiều trường hợp, giao dịch vẫn được chính khách hàng xác thực bằng OTP hoặc sinh trắc học nên rất khó để ngân hàng nhận diện ngay là giao dịch gian lận.

Vì vậy, "thời gian chờ" cần được nhìn nhận như một "khoảng lặng an toàn", tạo cơ hội để khách hàng bình tĩnh xem xét lại quyết định, đồng thời giúp hệ thống ngân hàng có thêm thời gian phân tích rủi ro, phát hiện dấu hiệu bất thường và hỗ trợ dừng giao dịch khi khách hàng nghi ngờ mình bị lừa đảo.

Theo ông, cần thiết kế cơ chế này như thế nào để vừa nâng cao hiệu quả phòng, chống gian lận, vừa không làm gián đoạn hoạt động thanh toán hợp pháp?

Theo tôi, không nên áp dụng một cơ chế "một quy định cho tất cả". Một hệ thống thanh toán hiện đại cần vận hành theo phương thức quản trị rủi ro dựa trên mức độ rủi ro, thay vì chỉ dựa vào giá trị giao dịch.

Việc phân tầng có thể được thiết kế linh hoạt dựa trên nhiều tiêu chí như giá trị giao dịch, lịch sử giao dịch giữa hai bên, tài khoản thụ hưởng mới hay quen thuộc, thiết bị đăng nhập, vị trí địa lý, thời điểm giao dịch và điểm rủi ro do hệ thống AI đánh giá theo thời gian thực. Theo đó, giao dịch rủi ro thấp tiếp tục xử lý tức thời, giao dịch có dấu hiệu bất thường ở mức trung bình có thể yêu cầu xác thực bổ sung và áp dụng thời gian chờ ngắn.

Tôi cũng cho rằng, trong thời gian chờ, hệ thống không nên chỉ "đếm thời gian", mà phải chủ động cảnh báo sớm. Ngân hàng có thể đồng thời gửi thông báo qua ứng dụng, SMS, email hoặc cuộc gọi tự động đối với những giao dịch có rủi ro cao. Đối với khách hàng tự nguyện đăng ký, đặc biệt là người cao tuổi hoặc nhóm dễ bị tổn thương, có thể nghiên cứu cơ chế gửi thông tin đến người thân hoặc người được khách hàng chỉ định để cùng xác minh khi phát sinh giao dịch bất thường. Đây là cách tiếp cận nhân văn hơn, bởi mục tiêu cuối cùng không phải là giữ tiền trong hệ thống lâu hơn, mà là tạo thêm cơ hội để khách hàng tránh trở thành nạn nhân của lừa đảo.

Ngoài "thời gian chờ", cần bổ sung những giải pháp gì để xây dựng hệ thống phòng, chống lừa đảo tài chính hiệu quả trong bối cảnh thanh toán số phát triển mạnh?

Theo tôi, "thời gian chờ" chỉ là một mắt xích trong hệ thống phòng vệ nhiều lớp. Giải pháp căn cơ hơn là xây dựng hệ sinh thái phòng, chống gian lận chủ động, lấy cảnh báo sớm làm trọng tâm và khách hàng làm trung tâm của mọi giải pháp công nghệ. Trước hết, cần đẩy mạnh ứng dụng AI và dữ liệu lớn để phân tích hành vi giao dịch theo thời gian thực, từ đó phát hiện các dấu hiệu bất thường trước khi tiền được chuyển đi.

Tiếp theo, cần xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu cảnh báo giữa các tổ chức tín dụng và các cơ quan chức năng để nhận diện sớm các tài khoản, thiết bị hoặc phương thức có dấu hiệu gian lận, giúp nâng cao hiệu quả phòng ngừa trên toàn hệ thống. Bên cạnh đó, việc xác minh người thụ hưởng cũng cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng minh bạch hơn, giúp khách hàng có thêm thông tin trước khi quyết định chuyển tiền.

Một giải pháp rất quan trọng khác là phát triển hệ thống cảnh báo đa kênh. Khi giao dịch có dấu hiệu bất thường, ngân hàng cần chủ động thông tin đến khách hàng bằng nhiều hình thức khác nhau thay vì chỉ hiển thị một thông báo trên màn hình. Trong trường hợp cần thiết và trên cơ sở khách hàng đồng thuận trước, có thể mở rộng cơ chế cảnh báo tới người thân hoặc người được ủy quyền để tăng thêm một lớp bảo vệ. Song song với đó, việc nâng cao nhận thức về tài chính số cần được triển khai thường xuyên. Công nghệ có thể hỗ trợ phát hiện rủi ro, nhưng sự tỉnh táo của khách hàng vẫn là lớp phòng vệ đầu tiên và quan trọng nhất.

Nhìn tổng thể, theo tôi, mục tiêu của cơ chế "thời gian chờ" không phải là làm chậm hoạt động thanh toán, mà là tạo thêm một lớp bảo vệ đối với những giao dịch có dấu hiệu rủi ro, trong khi vẫn bảo đảm các giao dịch hợp pháp được xử lý nhanh chóng, thuận tiện và thông suốt. Một hệ thống thanh toán hiện đại cần đạt được ba mục tiêu đồng thời: giao dịch thông thường được xử lý tức thời; giao dịch có dấu hiệu bất thường được cảnh báo sớm; và giao dịch có rủi ro cao mới áp dụng các biện pháp kiểm soát bổ sung theo nguyên tắc tương xứng.

Đó cũng là tinh thần của quản trị rủi ro hiện đại, không đánh đổi giữa tốc độ và an toàn, mà sử dụng công nghệ để bảo đảm cả hai mục tiêu cùng lúc. Khi khách hàng được bảo vệ tốt hơn nhưng vẫn duy trì trải nghiệm thanh toán thuận tiện, niềm tin đối với hệ thống ngân hàng sẽ tiếp tục được củng cố, qua đó góp phần thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt và phát triển bền vững nền kinh tế số Việt Nam.