Thông điệp của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tại phiên khai mạc Hội nghị ĐBQH hoạt động chuyên trách lần thứ Nhất: Thước đo chất lượng lập pháp nằm ở khả năng giải quyết vấn đề của thực tiễn

Chất lượng chính sách phải được kiểm chứng ngay từ khi thiết kế

Đặt trong bối cảnh hiện nay càng thấy rõ hơn tính cấp thiết và tầm quan trọng của yêu cầu mà Chủ tịch Quốc hội đặt ra. Ngay từ đầu nhiệm kỳ, khối lượng lập pháp của Quốc hội khóa XVI đã rất lớn. Riêng Kỳ họp thứ Hai, dự kiến Quốc hội sẽ xem xét, thông qua khoảng 45 dự án luật, nghị quyết quy phạm pháp luật, trong đó nhiều dự án có phạm vi điều chỉnh rộng, tác động trực tiếp đến tổ chức bộ máy, môi trường đầu tư, sản xuất, kinh doanh và quyền, lợi ích của người dân, doanh nghiệp. Cùng với đó là yêu cầu khẩn trương thể chế hóa nhiều chủ trương lớn về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế, phát triển kinh tế tư nhân, đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu khai mạc hội nghị. Ảnh: Phạm Thắng

"Khối lượng lớn, thời gian gấp nhưng chất lượng không được phép giảm". Đây không chỉ là yêu cầu về tiến độ lập pháp. Quan trọng hơn, đó là yêu cầu không để sức ép hoàn thành chương trình lập pháp làm lu mờ mục tiêu cốt lõi của việc làm luật.

Một chương trình lập pháp được hoàn thành đúng hạn chưa đồng nghĩa với một chương trình lập pháp có chất lượng. Một đạo luật được thông qua cũng chưa có nghĩa vấn đề mà luật hướng tới đã được giải quyết. Vì vậy, điều cần thay đổi không chỉ là cách soạn thảo, cách thẩm tra, cách Quốc hội xem xét, quyết định một dự án luật, mà trước hết là cách xác định thế nào là một kết quả lập pháp tốt.

Từ đây, điểm xuất phát phải là chất lượng chính sách. Trước khi bàn đến số lượng điều khoản, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu phải xác định rõ luật đang giải quyết vấn đề gì, tại sao phải sửa, chính sách mới tạo ra giá trị gì, tác động đến ai, chi phí tuân thủ ra sao, nguồn lực thực hiện ở đâu và ai chịu trách nhiệm đến cùng.

Cách đặt vấn đề này có ý nghĩa đặc biệt bởi không ít khó khăn trong thực tiễn không bắt nguồn từ việc thiếu quy định. Có trường hợp vấn đề nằm ở thiết kế chính sách; có trường hợp ở sự thiếu thống nhất giữa các luật; có trường hợp ở điều kiện tổ chức thực hiện. Nếu chưa nhận diện đúng nguyên nhân mà đã xử lý bằng việc sửa câu chữ, bổ sung thủ tục hoặc thêm một quy định mới, luật có thể giải quyết được một biểu hiện nhưng chưa chắc tháo được điểm nghẽn.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu khai mạc hội nghị. Ảnh: Phạm Thắng

Chất lượng của chính sách vì thế phải được kiểm chứng ngay từ khi thiết kế, chứ không chờ đến khi luật được ban hành mới đánh giá. Chính vì thế, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu công tác lập pháp phải được đặt trong tư duy hệ thống. Khi nhiều dự án luật có quan hệ chặt chẽ được xem xét trong cùng một kỳ họp, không thể chỉ làm cho từng đạo luật “đúng” một cách riêng lẻ. Khái niệm, thẩm quyền, trình tự, thủ tục, phân cấp, phân quyền, đất đai, tài chính, dữ liệu, thời điểm có hiệu lực... phải được rà soát trong mối quan hệ với nhau. Nếu gỡ một điểm nghẽn ở luật này nhưng tạo ra một điểm nghẽn ở luật khác, mục tiêu cải cách sẽ không đạt được.

Một hệ thống pháp luật tốt, do đó, không chỉ được tạo nên từ những đạo luật tốt, mà còn từ khả năng các đạo luật vận hành với nhau trong một logic thống nhất. Đây là yêu cầu ngày càng rõ khi pháp luật phải đồng thời đáp ứng yêu cầu ổn định để người dân, doanh nghiệp có thể dự liệu và yêu cầu linh hoạt để quản lý nhà nước thích ứng với thực tiễn. Như yêu cầu của Chủ tịch Quốc hội, "Luật ngắn hơn nhưng không mỏng về chính sách; quy định ít hơn nhưng trách nhiệm phải rõ hơn; ổn định hơn nhưng vẫn phải đủ khả năng thích ứng với thực tiễn".

Phải nhìn từng quy định từ phía thực thi

Ở góc độ khác, một chính sách được thiết kế tốt, một đạo luật thống nhất với hệ thống pháp luật cũng chưa thể coi là hoàn thành nhiệm vụ nếu không vận hành được trong thực tế.

Đây là tầng yêu cầu rất đáng chú ý trong phát biểu của Chủ tịch Quốc hội: phải nhìn từng quy định từ phía thực thi. Mỗi chính sách phải trả lời được ai thực hiện, cấp nào thực hiện, nguồn lực ở đâu, dữ liệu ở đâu, trách nhiệm đến đâu và có phát sinh thêm thủ tục, điều kiện hay không. Luật không kết thúc ở thời điểm Quốc hội biểu quyết thông qua; chính ở khâu tổ chức thực hiện, chất lượng của chính sách mới được kiểm chứng đầy đủ.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng điều hành phiên thảo luận về nhóm dự án thuộc lĩnh vực kinh tế, tài chính. Ảnh: Phạm Thắng

Điều này đặc biệt quan trọng trong quá trình tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Phân cấp không thể chỉ là chuyển việc từ cấp này xuống cấp khác. Nếu không đi cùng thẩm quyền, nguồn lực, dữ liệu và trách nhiệm thì quyền được giao có thể trở thành gánh nặng cho cấp thực hiện và mục tiêu cải cách không thể đạt được.

Từ góc độ đó, có thể thấy, chất lượng chính sách và khả năng thực thi không phải hai khâu tách rời. Một chính sách chưa tính đến nguồn lực, chủ thể thực hiện, dữ liệu, quy trình và trách nhiệm thì ngay từ đầu đã có một khoảng trống về chất lượng. Ngược lại, một chính sách được thiết kế từ thực tiễn thực thi sẽ có cơ sở tốt hơn để chuyển hóa thành kết quả cụ thể.

Đây cũng là cách tiếp cận cần thiết đối với chuyển đổi số trong quản trị. Số hóa một quy trình bất hợp lý không làm cho quy trình ấy trở thành một quy trình tốt hơn. Bỏ một hồ sơ giấy nhưng tạo thêm một hồ sơ điện tử tương tự cũng không đồng nghĩa với cải cách. Giá trị của chuyển đổi số phải được nhìn từ việc quy trình có được đơn giản hóa, chi phí tuân thủ có giảm và khả năng phục vụ người dân, doanh nghiệp có được cải thiện hay không.

Như vậy, thước đo của công tác lập pháp cần dịch chuyển từ “đầu ra của quy trình” sang “kết quả của chính sách”.

Các đại biểu dự hội nghị. Ảnh: Hồ Long

Đầu ra có thể đếm được: bao nhiêu dự án luật được trình, bao nhiêu luật được thông qua, chương trình có hoàn thành đúng tiến độ hay không. Nhưng kết quả mới là điều quyết định giá trị của pháp luật: bộ máy có vận hành tốt hơn không, người dân và doanh nghiệp có thuận lợi hơn không, nguồn lực xã hội có được giải phóng không, năng lực quản trị quốc gia có được nâng lên không.

Đổi thước đo cũng đồng nghĩa với thay đổi cách quyết định đối với từng dự án luật. Một dự án còn những chính sách lớn chưa được thống nhất, đánh giá tác động chưa đầy đủ, quan hệ với các luật khác chưa được xử lý hoặc điều kiện thực hiện chưa bảo đảm thì việc tiếp tục hoàn thiện không phải là cản trở tiến độ. Đó là cách bảo đảm chất lượng lập pháp. Chủ tịch Quốc hội đã đặt rất rõ yêu cầu: "không lấy tiến độ thay cho chất lượng, không lấy số lượng luật được thông qua làm thước đo thành công của công tác lập pháp".

Với các ĐBQH hoạt động chuyên trách, yêu cầu này càng trực tiếp. Mỗi ý kiến phải được hình thành từ nghiên cứu hồ sơ, đối chiếu thực tiễn và đặt trong tổng thể hệ thống pháp luật; đồng thời phải chỉ rõ phương án xử lý đối với những vấn đề còn có ý kiến khác nhau. Đó là yêu cầu đối với chất lượng thảo luận, nhưng sâu hơn là yêu cầu về trách nhiệm của Quốc hội đối với từng chính sách được quyết định.

Nếu coi việc thông qua luật là đích đến, hoạt động lập pháp dễ dừng ở sản phẩm văn bản. Nếu coi việc giải quyết vấn đề của thực tiễn là đích đến, toàn bộ quy trình từ xây dựng chính sách, soạn thảo, thẩm tra, thảo luận, tiếp thu đến tổ chức thi hành đều phải hướng về một câu hỏi: quy định này sau khi có hiệu lực sẽ tạo ra thay đổi gì và thay đổi đó có thể kiểm chứng bằng cách nào?

Các đại biểu dự hội nghị. Ảnh: Hồ Long

Đó là sự thay đổi hết sức quan trọng về thước đo. Và cũng là yêu cầu để công tác lập pháp của Quốc hội Khóa XVI không chỉ đáp ứng một chương trình làm việc dự kiến là vô cùng lớn, mà còn tạo ra những chuyển biến thực chất trong quản trị quốc gia.

Một đạo luật tốt, như Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, phải “chắc từ chính sách; chặt trong quy định; thống nhất trong hệ thống; thông suốt khi thực thi”.

Chất lượng của luật phải được trả lời bằng hiệu quả của bộ máy, mức độ thuận lợi của người dân và doanh nghiệp, khả năng khơi thông nguồn lực và những vấn đề thực tiễn được giải quyết. Đó mới là thước đo có sức nặng nhất đối với công tác lập pháp của Quốc hội.