Thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị Trung ương 3, khóa XIV Bước chuyển chiến lược về môi trường thành năng lực hành động

Lực lượng chức năng xử lý ô nhiễm môi trường do sự cố tràn dầu gây ra. Ảnh: Công Luật

Qua thực tiễn ứng phó hàng trăm sự cố, Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam (SOS) nhận thấy định hướng này chạm vào một khoảng trống: quy định, kế hoạch không ít, nhưng năng lực phát hiện sớm, kiểm soát giờ đầu và phối hợp hiện trường chưa đồng đều. Điều day dứt sau mỗi sự cố không chỉ là lượng chất ô nhiễm phải thu gom, mà còn là những thiệt hại lẽ ra có thể tránh nếu nguy cơ được nhận diện và lực lượng được tổ chức sớm hơn. Vì vậy, phòng ngừa sự cố là điểm giao của cả ba trụ cột.

Phòng ngừa phải bắt đầu từ từng nguồn nguy cơ

Trước hết, sự cố môi trường không diễn ra theo ranh giới hành chính. Bởi vậy, yêu cầu chuyển từ quản lý theo địa giới sang quản trị theo hệ sinh thái, lưu vực sông và vùng biển phải được cụ thể hóa trong quản trị rủi ro và tổ chức ứng phó.

Nền tảng là xây dựng sổ quản lý nguồn nguy cơ và bản đồ nguy cơ sự cố môi trường, cập nhật thường xuyên. Mỗi nguồn nguy cơ phải gắn với tác nhân có thể thoát ra, đường lan truyền, đối tượng bị tác động, vị trí chặn giữ, lực lượng, trang thiết bị và vật tư chuyên dụng, đầu mối 24/7, thời gian tiếp cận. Dữ liệu cần được liên thông theo lưu vực để cảnh báo sớm và điều phối nguồn lực.

Chính dữ liệu này làm rõ nội hàm “phòng ngừa từ xa”. “Từ xa” không chỉ là dự báo, quan trắc, mà còn là nhận ra một hố ga, cửa cống, kênh thoát nước hoặc đoạn sông có thể đưa chất ô nhiễm lan rộng; từ đó chuẩn bị vị trí chặn và trang thiết bị cần thiết. Tuy nhiên, nhận diện nguy cơ mới là bước đầu; dữ liệu phải được chuyển thành kế hoạch có thể sử dụng.

Từ kế hoạch trên giấy sang năng lực có thể kiểm chứng

Kế hoạch ứng phó chỉ có giá trị khi sử dụng được trong tình huống khẩn cấp. Sơ đồ phải thể hiện nguồn nguy cơ, tuyến thoát nước, cửa xả, điểm chặn; xác định người chỉ huy, lực lượng, trang thiết bị, vật tư, quy trình cô lập và cơ chế huy động bên ngoài. Thẩm định, kiểm tra phải chuyển từ xem hồ sơ sang kiểm chứng thiết bị, nhân sự, thời gian huy động và khả năng vận hành trong điều kiện bất lợi.

Khoảng trống giữa phòng cháy, chữa cháy và bảo vệ môi trường cho thấy yêu cầu đó cấp thiết đến mức nào. Cháy kho hóa chất có thể tạo ra lượng lớn nước chữa cháy nhiễm chất nguy hại. Nếu không có phương án cô lập, chặn giữ và lưu chứa, hệ thống thoát nước mưa sẽ trở thành “đường cao tốc” đưa chất ô nhiễm ra môi trường.

Nhìn rộng hơn, trách nhiệm của doanh nghiệp phải bao gồm cả rủi ro sự cố, không chỉ phát thải khi vận hành bình thường. Một dự án chưa thể coi là an toàn nếu chưa tính đến năng lực và chi phí phòng ngừa, ứng phó khi kịch bản xấu xảy ra. Đây là cách đưa chi phí môi trường và trách nhiệm lâu dài với xã hội vào ngay từ quá trình đầu tư.

Xây dựng năng lực ứng phó như một hạ tầng bảo đảm an toàn

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trách nhiệm phải được xác định rõ. Cấp tỉnh tổ chức dữ liệu, điều phối, chỉ huy và huy động nguồn lực; cấp xã nắm chắc nguồn nguy cơ, tuyến lan truyền, đối tượng cần bảo vệ và lực lượng có thể có mặt đầu tiên. Doanh nghiệp chịu trách nhiệm đối với nguy cơ do mình tạo ra; lực lượng chuyên nghiệp xử lý tình huống vượt quá khả năng tại chỗ.

Trong hệ thống ấy, “Bốn tại chỗ” không chỉ là phương châm khi sự cố đã xảy ra, mà phải trở thành triết lý chuẩn bị: chỉ huy được xác định trước, lực lượng được huấn luyện trước, phương tiện và vật tư được bố trí trước, dịch vụ hậu cần được tính trước.

Phát huy phương châm “bốn tại chỗ” không có nghĩa là mỗi cơ sở, mỗi địa phương phải tự bảo đảm toàn bộ năng lực ứng phó. Cần hình thành mạng lưới lực lượng ứng phó cơ động theo vùng nguy cơ và thời gian tiếp cận, kết nối lực lượng nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và đơn vị chuyên nghiệp. Đây cũng là một cấu phần của công nghiệp môi trường; sản phẩm, dịch vụ phòng ngừa và ứng phó sự cố cần trở thành nội dung thực chất của chương trình phát triển ngành.

Muốn mạng lưới vận hành bền vững, cần phân biệt rõ: nhiệm vụ quản lý nhà nước và sản phẩm công do ngân sách bảo đảm; nghĩa vụ của doanh nghiệp; nhiệm vụ khoa học, công nghệ; đặt hàng, mua sắm; hợp tác công - tư và xã hội hóa hợp pháp. Nếu nguồn lực không rõ, năng lực ứng phó rất dễ chỉ tồn tại trên giấy.

Đo kết quả bằng khả năng bảo vệ con người và hệ sinh thái

Hệ thống chỉ có ý nghĩa khi kết quả được đo bằng những gì đã bảo vệ được. Thước đo không phải là số văn bản, kế hoạch hay thiết bị, mà là thời gian phát hiện, báo tin, tiếp cận; khả năng ứng phó trong giờ đầu; mức độ bảo vệ người dân, nguồn nước, hoạt động sản xuất và phục hồi hệ sinh thái.

Đặt môi trường cùng kinh tế và xã hội trong ba trụ cột phát triển bền vững có nghĩa là không để lợi ích kinh tế trước mắt chuyển thành chi phí môi trường và gánh nặng xã hội lâu dài. Mỗi sự cố được ngăn chặn từ đầu là một thiệt hại kinh tế không phát sinh, một cộng đồng không bị tổn thương và một hệ sinh thái không phải mất nhiều năm phục hồi.

Thực tiễn hiện trường cho thấy, phòng ngừa từ sớm, từ xa phải bắt đầu bằng năng lực tại chỗ nhưng không dừng ở từng cơ sở, từng xã. Khi nguy cơ được nhận diện, kế hoạch được kiểm chứng, lực lượng tại chỗ được nối với mạng lưới ứng phó và nguồn lực được bảo đảm, bước chuyển chiến lược về môi trường mới trở thành năng lực hành động, giữ cho đất nước phát triển bền vững.