Thu hẹp khoảng trống tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản ở vùng dân tộc thiểu số

Không thể chỉ đo hiệu quả thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia bằng số công trình hay tỷ lệ giải ngân, mà phải nhìn vào những thay đổi trong đời sống đồng bào. Từ quan điểm này, đại biểu Quốc hội Nguyễn Lê Ngọc Linh (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa) đề xuất cần phân bổ nguồn lực sát với mức độ thiếu hụt, gắn hỗ trợ an sinh với sinh kế và nâng cao năng lực thực thi chính sách tại cơ sở.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Lê Ngọc Linh. Ảnh: Ngọc Linh

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Lê Ngọc Linh. Ảnh: Ngọc Linh

Thưa Đại biểu, thực tiễn cho thấy, việc thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia đã tạo ra những chuyển biến tích cực ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, song những thiếu hụt về hạ tầng, y tế, giáo dục và sinh kế vẫn hiện hữu tại nhiều địa bàn. Theo Đại biểu, đâu là nguyên nhân khiến chính sách chưa tiếp cận đầy đủ đến những nhóm dân cư, địa bàn khó khăn?

Có thể khẳng định, các Chương trình mục tiêu quốc gia đã và đang tạo nên những đổi thay vượt bậc trong đời sống đồng bào vùng cao. Đặc biệt, Nghị quyết số 46/2026/QH16 được Quốc hội thông qua đã thể hiện rõ những chủ trương, chính sách đúng đắn của Đảng và Nhà nước đối với sự phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Từ việc thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia, nhiều tuyến đường được mở mới, nâng cấp; điện lưới, trường học, trạm y tế từng bước được đầu tư khang trang hơn. Trẻ em có thêm điều kiện đến trường, người dân thuận lợi hơn trong đi lại, giao thương và tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Đời sống vật chất, tinh thần của đồng bào được cải thiện, niềm tin vào chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ngày càng được củng cố. Đây là những thành quả rất đáng trân trọng, cần được kế thừa và phát huy.

Tuy nhiên, thực tế vẫn còn những địa bàn mà người dân thiếu nước sạch, thiếu điện, đường giao thông khó khăn; trẻ em chưa được bảo đảm dinh dưỡng, phụ nữ phải sinh con tại nhà do không thể tiếp cận cơ sở y tế thuận lợi. Những thiếu hụt này cho thấy nghèo đói không chỉ là thiếu thu nhập mà còn là sự thiếu hụt đồng thời về hạ tầng, y tế, giáo dục, dinh dưỡng và sinh kế.

 Vẫn còn những em chưa đủ 18 tuổi đã có vợ, có con; phải mượn căn cước người lớn đi làm thuê trong môi trường độc hại; con cái lại gửi cho ông bà mới ngoài 30 tuổi chăm sóc, nuôi bộ bằng những hộp sữa đặc 25.000 đồng. Vẫn còn tới 80-90% phụ nữ tại một số bản làng vẫn sinh con tại nhà vì đường đến trạm y tế quá khó khăn. Vẫn còn những ngôi nhà được Nhà nước hỗ trợ nhưng bên trong tối đen vì thiếu 3 triệu để kéo điện về nhà. Vẫn còn đó, những bữa ăn của các em chỉ có mèn mén hoặc cơm trắng.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Lê Ngọc Linh

Theo tôi, nguyên nhân không chỉ nằm ở nguồn lực đầu tư còn hạn chế mà còn ở cách xác định nhu cầu và tổ chức thực hiện chính sách. Địa hình chia cắt, dân cư phân tán, sản xuất nhỏ lẻ khiến việc triển khai các chương trình tại vùng cao gặp nhiều khó khăn. Trong khi đó, nếu chính sách được thiết kế hoặc phân bổ chưa sát với mức độ thiếu hụt của từng địa bàn, từng nhóm hộ thì những nơi khó khăn nhất có thể vẫn chưa được hỗ trợ đúng và đủ.

Vì vậy, cần nhìn nhận rõ khoảng cách giữa chính sách được ban hành với khả năng tiếp cận thực tế của người dân. Chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi giải quyết được những nhu cầu thiết thân nhất tại từng thôn, bản, từng hộ gia đình.

 Phát biểu tại nghị trường, đại biểu đề xuất chuyển từ phân bổ vốn bình quân theo đơn vị hành chính sang xác định mức độ thiếu hụt đến từng thôn, bản, từng nhóm hộ. Đại biểu có thể phân tích rõ hơn về đề xuất này?

Theo tôi, việc phân bổ nguồn lực cần chuyển mạnh từ cách tiếp cận bình quân theo đơn vị hành chính sang căn cứ vào mức độ thiếu hụt thực tế của từng thôn, bản và từng nhóm hộ. Bởi lẽ, ngay trong cùng một địa bàn, nhu cầu của các cộng đồng dân cư có thể rất khác nhau. Có nơi thiếu nước sinh hoạt, có nơi chưa có đường giao thông, có nơi người dân thiếu đất sản xuất hoặc chưa có điều kiện phát triển sinh kế. Nếu phân bổ nguồn lực theo cách bình quân sẽ khó giải quyết trúng những vấn đề cấp thiết nhất.

Chính sách hỗ trợ cho đồng bào dân tộc thiểu số cần bao quát toàn bộ chuỗi sản xuất nhằm năng lực sản xuất, mở rộng cơ hội tạo thu nhập và giúp người dân chủ động hơn trong phát triển kinh tế. Ảnh: Hiên Tuấn

Chính sách hỗ trợ cho đồng bào dân tộc thiểu số cần bao quát toàn bộ chuỗi sản xuất nhằm năng lực sản xuất, mở rộng cơ hội tạo thu nhập và giúp người dân chủ động hơn trong phát triển kinh tế. Ảnh: Hiên Tuấn

Do đó, cần xây dựng bản đồ thiếu hụt đến từng thôn, bản, từng nhóm hộ để làm căn cứ xác định thứ tự ưu tiên đầu tư. Chẳng hạn, những bản đặc biệt thiếu nước cần được ưu tiên công trình cấp nước tập trung, bể trữ nước và hệ thống cấp nước sinh hoạt an toàn. Với chính sách xóa nhà tạm, cần tính đến chi phí vận chuyển đặc thù tại những địa bàn không có đường cho xe cơ giới tiếp cận.

Đặc biệt, tôi đề xuất áp dụng cơ chế “Gói hỗ trợ tích hợp 3 trong 1”. Theo đó, khi một hộ gia đình được hỗ trợ nhà ở, đất ở hoặc đất sản xuất thì cần đồng thời có cây, con giống phù hợp, nước tưới, hướng dẫn kỹ thuật và kết nối tiêu thụ sản phẩm. Không thể chỉ giao đất, hỗ trợ nhà ở mà thiếu kế sinh nhai, bởi khi không có điều kiện sản xuất và tạo thu nhập ổn định, người dân rất khó vươn lên thoát nghèo bền vững.

Cùng với đó, chính sách sinh kế cần được triển khai đến tận bản làng, gắn hỗ trợ sản xuất với giải quyết đầu ra. Cần mở rộng đối tượng được hỗ trợ ươm tạo khởi nghiệp, nhất là phụ nữ, thanh niên, tổ hợp tác và hợp tác xã; tổ chức các mô hình vườn ươm khởi nghiệp ngay tại địa phương. Việc hỗ trợ cũng cần bao quát toàn bộ chuỗi sản xuất, từ giống, kỹ thuật, kiểm nghiệm, xây dựng nhãn hiệu đến truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường. Có như vậy, nguồn lực hỗ trợ mới tạo được năng lực sản xuất, mở rộng cơ hội tạo thu nhập và giúp người dân chủ động hơn trong phát triển kinh tế.

 Bên cạnh nguồn lực đầu tư, Đại biểu cũng nhấn mạnh yêu cầu củng cố năng lực thực thi ở cấp xã, đưa các chính sách y tế, giáo dục, khởi nghiệp, sinh kế đến tận bản làng. Theo Đại biểu, cần chú trọng vấn đề gì trong cơ chế tổ chức thực hiện để những chính sách này góp phần tạo chuyển biến thực chất trong đời sống người dân?

Cấp xã là nơi trực tiếp tổ chức thực hiện chính sách và tiếp xúc với người dân, nhưng tại nhiều địa bàn miền núi, cán bộ cơ sở đang phải đối mặt với khối lượng công việc lớn, trong khi năng lực tổ chức thực hiện và điều kiện chuyên môn còn hạn chế. Vì vậy, nếu chỉ giao thêm nhiệm vụ, phân cấp thêm thẩm quyền mà không đi kèm hướng dẫn và hỗ trợ cần thiết thì sẽ tạo thêm áp lực cho cơ sở, thậm chí ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng triển khai Chương trình.

Cần chú trọng đưa các dịch vụ xã hội cơ bản về y tế, giáo dục, dinh dưỡng và sinh kế đến gần hơn với người dân vùng khó. Ảnh: Hiên Tuấn

Cần chú trọng đưa các dịch vụ xã hội cơ bản về y tế, giáo dục, dinh dưỡng và sinh kế đến gần hơn với người dân vùng khó. Ảnh: Hiên Tuấn

Theo tôi, trước hết cần đơn giản hóa thủ tục, xây dựng sổ tay hướng dẫn bằng hình ảnh để cán bộ cấp xã thuận lợi hơn trong quá trình thực hiện. Đồng thời, cần thành lập các tổ công tác liên ngành cấp tỉnh, trực tiếp xuống thôn, bản để hướng dẫn, tháo gỡ khó khăn và đồng hành với cán bộ xã trong hai năm đầu phân cấp.

Việc phân cấp cần gắn với năng lực thực tế: xã đủ năng lực thì giao quyền chủ động; xã còn yếu phải được hỗ trợ chuyên môn, không để cán bộ cơ sở đơn độc trước những vướng mắc về thủ tục và tài chính.

Bên cạnh năng lực thực thi, cần chú trọng đưa các dịch vụ xã hội cơ bản đến gần hơn với người dân. Trong lĩnh vực y tế, cần củng cố năng lực của trạm y tế, tổ chức các đội y tế lưu động, khám thai định kỳ tại bản, quản lý sản phụ có nguy cơ cao và có phương án vận chuyển, cấp cứu sản khoa kịp thời.

 Đối với giáo dục, cần nâng cao chất lượng dinh dưỡng bán trú, đồng thời chú trọng phòng, chống tảo hôn và lao động chưa thành niên. Những vấn đề về sức khỏe tâm lý cũng cần được quan tâm thông qua mạng lưới phát hiện sớm, tư vấn và hỗ trợ bằng tiếng dân tộc, có sự kết nối giữa y tế, nhà trường và các đoàn thể.

Điều quan trọng hơn, tôi cho rằng, phải thay đổi cách đánh giá hiệu quả Chương trình. Không thể chỉ căn cứ vào số lượng công trình được xây dựng hay tỷ lệ giải ngân vốn, mà cần nhìn vào những chuyển biến cụ thể trong đời sống: người dân có nước sạch, có đường đi; trẻ em được bảo đảm dinh dưỡng và đến trường; phụ nữ được sinh nở an toàn; người gặp khủng hoảng được hỗ trợ kịp thời và mỗi gia đình có sinh kế để vươn lên.

Đó mới là thước đo thực chất của hiệu quả chính sách. Tôi mong muốn Chính phủ sớm cụ thể hóa những giải pháp này trong tổ chức thực hiện Chương trình, để các chính sách thực sự đến được với người dân và không còn những khoảng trống trong tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi.

Trân trọng cảm ơn Đại biểu!

NGUYỄN HỒNG (Thực hiện)

Nguồn Kiểm Toán: https://baokiemtoan.vn/vi/bai-viet/thu-hep-khoang-trong-tiep-can-dich-vu-xa-hoi-co-ban-o-vung-dan-toc-thieu-so