Thú sưu tầm đồng hồ cổ: Giữ nhịp thời gian

Sưu tầm đồng hồ - thú chơi kén người

Vừa bước qua cánh cửa nhà anh Nguyễn Mạnh Tú (Hà Nội), tôi choáng ngợp bởi hàng trăm chiếc đồng hồ với đủ chủng loại, kích cỡ, hình dáng được anh treo kín 4 bức tường của căn phòng rộng chừng 90m2 và dọc lối lên cầu thang.

Bộ sưu tập đồng hồ cơ cổ của anh Tú ước chừng tới hơn 600 chiếc, bao gồm nhiều chủng loại như: đồng hồ tượng, đồng hồ cây, lắc-kê vàng, đồng hồ quả lê, đồng hồ mặt men, đồng hồ phù điêu, đồng hồ cúc cu… có xuất xứ từ nhiều nước, nhưng chủ yếu là của Đức, Pháp. Mỗi chiếc đồng hồ ở đây đều mang giá trị nghệ thuật rất cao, thu hút người nhìn. Có những chiếc đồng hồ cổ mà ánh đồng đã chuyển màu, lên ten theo thời gian.

Anh Tú cho hay, những chiếc đồng hồ được anh săn lùng phải có sự độc đáo, khác biệt về âm thanh và kiểu dáng. “Phần lớn đồng hồ trong bộ sưu tập của tôi là của những người đi châu Âu mang về. Đồng hồ của châu Âu mỗi chiếc có một hình dáng, âm thanh khác nhau, ít bị trùng lặp và đa số là còn nguyên bản. Gặp chiếc đồng hồ đặc biệt, tôi sẽ mua bằng được để bổ sung vào bộ sưu tập. Đơn cử như đồng hồ có mặt là men gốm với độ hiếm và cách làm rất khó, kỳ công nên nếu gặp là tôi sẽ mua”, anh Tú cho biết.

Theo giới chơi đồng hồ cơ cổ, mỗi chiếc đồng hồ tượng của Pháp là một tác phẩm nghệ thuật xuất sắc. Còn Đức thế mạnh là đồng hồ cây với đặc tính dày dặn, chắc chắn và máy móc, chất liệu cơ khí, công nghệ thì đồng hồ của Đức là số 1.

Dẫn tôi tới xem những chiếc đồng hồ đặc sắc, anh Tú bảo: Đồng hồ của Nga thường chỉ đánh 2 thanh âm “Bính boong”. Còn đồng hồ châu Âu có âm thanh phong phú với rất nhiều bản nhạc hay. Thế nhưng ở thị trường chơi đồng hồ cơ cổ tại Việt Nam, đắt nhất phải kể đến Odo (Odobez) - đồng hồ quả lắc nổi tiếng của Pháp, được thành lập từ năm 1708 tại vùng Morbier. Thương hiệu này nổi tiếng với các dòng đồng hồ treo tường và đồng hồ cây có âm thanh gông (côn) đặc trưng rất hay - trong, vang, ngân, khác hẳn những dòng khác - với bản nhạc Gai Carillon, đặc biệt là các đời máy Odo 36, 54, 57, 62 loại 10 gông thường được săn đón tại Việt Nam.

Đang làm vệ sinh và khởi động, lên dây cót cho đồng hồ, anh Tú chia sẻ: Năm nào cũng vậy, trước Tết Nguyên đán khoảng 2 tháng, tôi làm tổng vệ sinh và mất thêm khoảng 1 tuần đến 10 ngày để khởi động, lên dây cót cho tất cả đồng hồ chạy đồng loạt dịp Tết. “Tất cả đồng hồ khi được mua về, tôi đều tra dầu mỡ, bảo dưỡng kỹ càng. Với đồng hồ treo tường, tôi thậm chí làm dây bảo hiểm để tránh bị rơi hỏng”.

Cánh cửa căn phòng này luôn luôn được đóng kín để ngăn bụi, những bóng đèn có công suất 5W và máy hút ẩm hoạt động suốt ngày đêm để đảm bảo môi trường tối ưu nhất cho những chiếc đồng hồ. “Bụi và độ ẩm là hai yếu tố ảnh hưởng lớn đến chất lượng đồng hồ. Nếu xử lý tốt hai yếu tố này thì đồng hồ sẽ rất bền. Ngoài ra, được bảo dưỡng tốt thì đồng hồ châu Âu chạy trăm năm cũng không hỏng”, anh Tú cho hay.

Con đường dẫn anh Nguyễn Mạnh Tú đến với thú chơi đồng hồ cơ cổ bắt nguồn từ khi anh sang Liên Xô lao động theo hiệp định hợp tác giữa Moskva với Hà Nội vào năm 1987. Khi về nước (năm 1991), anh Tú mang theo một chiếc đồng hồ của Liên Xô làm kỷ niệm. Đó là chiếc đồng hồ đầu tiên trong bộ sưu tập đồng hồ của tôi sau này. Kiểu dáng chiếc đồng hồ này khá đơn giản, âm thanh cũng chỉ có tiếng bính boong. Nhưng chính thanh âm bính boong ấy đã khơi gợi anh tìm hiểu về đồng hồ cơ. Càng tìm hiểu, anh Tú càng bị thu hút, rồi đam mê và trở thành người sưu tập đồng hồ cơ cổ. “Tôi tìm kiếm thông tin, kết nối với những người có cùng sở thích, hễ biết thông tin ở đâu đó có ai bán đồng hồ là tôi tìm tới, và cứ vậy liên tục mở rộng bộ sưu tập của mình”, anh Tú chia sẻ.

Quán cà phê nhỏ trên con phố Võ Thị Sáu là nơi anh gặp gỡ những người bạn chung sở thích chơi đồng hồ. Những cuộc gặp gỡ ấy cho mình thêm kiến thức và giá trị thật sự của những chiếc đồng hồ cơ cổ, chứ không có sách nào cung cấp kiến thức này. Theo anh Tú, chơi đồng hồ cổ thì phải tìm hiểu nguyên lý hoạt động của nó. Nghe tiếng quả lắc, tiếng máy kêu - mà dân chơi đồng hồ gọi là nghe tiếng ngựa - là biết quả lắc có nằm đúng vị trí không hay bị lệch.

“Đồng hồ châu Âu không phải chỉ để xem giờ mà được thiết kế, tính toán kỹ thuật để có được âm thanh chuẩn và vang, phát huy tối đa công năng. Thùng đồng hồ tựa như thùng đàn. Chính vì thế, vách đồng hồ được làm từ gỗ dán có độ xốp nên cộng hưởng âm thanh tốt hơn gỗ thịt để khi đồng hồ đánh chuông thì âm thanh phải thật vang, thật hay”, anh Tú cho hay.

Giá trị phía sau mặt số

Hơn 100 chiếc đồng hồ cơ cổ được anh Hưng - một người đam mê đồng hồ ở Hà Đông, Hà Nội - nâng niu như những đứa con của mình. Mỗi khi săn được một chiếc đồng hồ, anh Hưng đều tháo ra bảo dưỡng, sửa chữa, lau dầu rồi mới treo lên. “Có vậy mới hiểu hơn về máy móc, kết cấu, lịch sử của đồng hồ đấy, khi nó bị lỗi, mình mới sửa được. Chơi đồng hồ phải mang ra ngoài hàng sửa không khác nào mình có đứa con mà không hiểu được tính của con”, anh Hưng.

Từng chiếc đồng hồ sưu tập được, anh Hưng hoàn thiện từ những chi tiết nhỏ nhất để khôi phục đồng hồ về hiện trạng gần như nguyên bản của nhà sản xuất mà vẫn giữ được màu thời gian. Đồng hồ bị thiếu chi tiết gì so với nguyên bản, anh kiên nhẫn săn mua chi tiết đó để khôi phục lại. Anh bảo, đối với người sưu tầm, chiếc đồng hồ phải nguyên bản mới có giá trị.

Để tự tay chỉnh sửa được tất cả đồng hồ trong bộ sưu tập như hiện nay mỗi khi chúng bị trục trặc, kể cả những lỗi khó nhất ở bánh răng, cong trục, hay ổ cót bị đứt là cả một quá trình học hỏi của anh Hưng từ khi bước vào thế giới sưu tầm đồng hồ cơ cổ từ năm 2005. “Thú chơi đồng hồ cổ ngày càng phát triển, tôi tiếp cận được nhiều đồng hồ cơ cổ nên bắt đầu tìm hiểu, học cách sửa đồng hồ từ thợ sửa chữa đồng hồ ở các cửa hàng và trên mạng xã hội”, anh Hưng cho hay.

Anh Hưng cho hay, với đồng hồ treo tường, vách máy rất quan trọng. Âm thanh đồng hồ phát ra liên quan rất nhiều đến vách máy. “Đó là phần gỗ ốp ở lưng. Vách này quan trọng nhưng lại phải rất mỏng để lấy được âm. Cũng bởi vậy mà nó có nhược điểm là yếu, dễ bị hỏng, bị mục, bong ra. Nếu vách hỏng mà không khắc phục được thì phải thay. Mà thay vách là cả một sự kỳ công, nhất là việc tìm được miếng gỗ phù hợp để thay vách máy”, anh Hưng phân tích.

Đi đâu, ở đâu, anh Hưng cũng để tâm để tìm được miếng gỗ thay vách. “Có khi đi qua đống phế liệu, chợt thấy miếng gỗ ở đó đẹp quá, tôi nhặt về thay thử vách máy, ai ngờ rất hợp lý. Cũng vì thế mà tôi có biệt danh là Hưng đồng nát”, anh cười hóm hỉnh rồi kể tiếp: “Bố mẹ tôi có cái tủ của Nga, không biết nó được làm từ chất gỗ gì nhưng rất mỏng, mỏng như vách chuẩn của đồng hồ nguyên bản. Gỗ mỏng nhưng rắn kinh khủng, gõ vào kêu coong coong. Khi bố mẹ tôi bỏ chiếc tủ đó đi ra ngoài sân, thấy gỗ tủ không bị hỏng, bị cong vì nước mưa, thế là tôi giữ lại để chế làm vách cho đồng hồ thì thấy âm thanh hay quá, ưng ý vô cùng bởi còn đảm bảo yếu tố chắc chắn như kim loại, không sợ mốc, không sợ nồm ẩm, không sợ hỏng hay thay đổi theo thời tiết”.

Bộ sưu tập của anh Hưng với hơn một trăm chiếc đồng hồ, có tất cả thương hiệu đồng hồ từ các nước, trong đó có chiếc được sản xuất từ những năm 1800. “Để có được chiếc đồng hồ nội địa là điều rất khó. Có những đồng hồ tôi phải dày công mới mang về được”, anh Hưng cho hay.

Một lần đến nhà bạn chơi, thấy bố của bạn có chiếc đồng hồ cổ hiệu Odo của Pháp, nhưng anh Hưng không dám hỏi mua vì biết ông rất quý chiếc đồng hồ ấy. Cho đến khi chiếc đồng hồ đó hỏng, ông sửa mãi không được nên đem để dưới gầm giường. “Nghe bạn báo tin, tôi mua tặng ông một chiếc đồng hồ mới cũng của Pháp cùng với một chiếc đài cổ để đổi lấy chiếc đồng hồ nội địa đã hỏng đó. Mang về, tôi phục dựng thùng, khôi phục máy móc, những chi tiết không phục chế được, tôi phải săn khắp nơi dù giá khá đắt. Với bao công sức như vậy, cuối cùng tôi đã có một chiếc đồng hồ treo tường nội địa ưng ý”, anh Hưng kể về những lần đi săn đồng hồ cổ.

Có chiếc đồng hồ khi anh tìm đến nơi thì chỉ còn lại bộ máy. Mang bộ máy đó về, anh tìm mua được bộ gông ở Hà Nội, cái thùng mua trên mạng, chỗ khác mua được quả lắc, mặt đồng hồ, cứ vậy gom mỗi nơi một chi tiết để lắp ráp thành một chiếc đồng hồ Liên Xô hoàn chỉnh như bản gốc.

Theo lời anh Hưng, mỗi chiếc đồng hồ có sự độc đáo riêng. Đồng hồ MF của Pháp được cho do ông thị trưởng ở vùng Saint Étienne của nước này trong giai đoạn Chiến tranh thế giới đã đặt thợ thủ công làm để tặng cho những nhà có con đi lính tử trận. Bản nhạc Saint Étienne mà đồng hồ phát ra buồn như một lời tiễn đưa những người lính ấy.

Chiếc đồng hồ Vedette 10 côn có bản nhạc Frère Jacques với giai điệu tiết tấu rất vui, nghe khá giống dân ca Việt Nam và đã được phổ nhạc thành bài Kìa con bướm vàng. Hoặc những chiếc đồng hồ mà các chi tiết được làm bằng nhôm, theo lời kể được truyền lại là do được sản xuất vào giai đoạn Thế chiến, đồng được dùng để làm đầu đạn, tút đạn nên các nghệ nhân sản xuất đồng hồ đã thay thế bằng nhôm.

Anh Hưng cho hay: “Tôi sưu tầm đồng hồ theo xuất xứ, theo giai đoạn, chủng loại, độ độc đáo và các bản nhạc khác nhau. Chỉ cần nghe tiếng nhạc, tôi biết đó là tiếng của con nào, cho dù cùng đánh một bản nhạc; nghe tiếng kêu của quả lắc là biết đồng hồ chạy êm chưa”.

Hằng ngày, anh cho tất cả đồng hồ cùng chạy. Trong nhà anh vì thế lúc nào cũng râm ran tiếng đồng hồ, rào rào như tiếng mưa rơi. “Mọi người trong gia đình tôi đều đã quen với tiếng đồng hồ chạy, thậm chí mọi người còn thích nghe tiếng chuông”, anh vui vẻ kể.

“Chơi đồng hồ ngoài là đam mê, sở thích, sở hữu những sản phẩm có tính nghệ thuật cao thì còn để hiểu thêm về văn hóa, xã hội trong từng giai đoạn lịch sử của thế giới. Giữa bộn bề cuộc sống, chơi đồng hồ cổ cũng là để chiêm nghiệm, giữ sự an nhiên cho mình”, anh Hưng bày tỏ.

Ngọc Vũ/VOV.VN