Thử thu gom rác bằng túi tiêu chuẩn: Xả nhiều rác sẽ phải trả nhiều tiền?

Điểm đáng chú ý của mô hình không chỉ nằm ở chiếc túi màu xám có mã nhận diện. Phía sau đó là cách quản lý rác theo lượng phát sinh của từng hộ, thay vì coi mọi gia đình đều tạo ra một lượng rác như nhau.

Tuy nhiên, đây mới là giai đoạn thử nghiệm, chưa đồng nghĩa người dân Hà Nội sẽ lập tức phải mua túi để trả phí rác từ ngày 1/10.

Phương tiện thu gom chuyên dụng.

Túi 10 lít, 40 lít để nhận diện lượng rác từng hộ

Từ ngày 1/10 đến hết 31/12/2026, phường Cửa Nam, Hà Nội dự kiến thí điểm sử dụng túi tiêu chuẩn chứa chất thải còn lại sau phân loại tại Tổ dân phố Lê Thánh Tông, đồng thời sử dụng xe điện ba bánh chuyên dụng để thu gom.

Đây là khu vực trung tâm, mật độ dân cư và hoạt động kinh doanh cao, lại có nhiều ngõ nhỏ, không gian dành cho điểm tập kết rác hạn chế. Những đặc điểm này khiến việc tổ chức thu gom bằng phương tiện lớn gặp không ít khó khăn, trong khi tình trạng bỏ rác chưa đúng giờ, chưa đúng địa điểm vẫn có thể phát sinh.

Khác với túi nilon thông thường người dân vẫn sử dụng, túi trong chương trình thí điểm có màu xám trong, dạng quai xách, được thiết kế nhận diện riêng, in logo của đơn vị môi trường và phường. Trên túi có hướng dẫn phân loại, khung giờ chuyển giao rác cùng mã QR hoặc mã lô để kiểm soát nguồn phát hành.

Hai dung tích dự kiến được sử dụng là 10 lít và 40 lít, tương ứng với các mức chứa khác nhau, nhằm phù hợp hộ ít người, gia đình đông người cũng như hộ kinh doanh.

Chiếc túi vì vậy không đơn thuần chỉ để đựng rác. Kích thước và số túi một hộ sử dụng có thể giúp đơn vị quản lý bước đầu nhận diện lượng chất thải còn lại mà hộ đó phát sinh.

Theo mô hình được công bố, chất thải sinh hoạt tại khu vực thử nghiệm được hướng dẫn quản lý theo các nhóm gồm chất thải có khả năng tái chế, tái sử dụng; chất thải nguy hại; chất thải cồng kềnh và phần chất thải còn lại cần chuyển cho đơn vị thu gom.

Những vật liệu có thể tái chế được tách riêng. Pin và một số chất thải nguy hại trong sinh hoạt được đưa tới các điểm tiếp nhận đã bố trí. Đồ cồng kềnh có lịch thu gom riêng. Phần chất thải còn lại của hộ dân được đựng vào túi tiêu chuẩn và chuyển giao theo thời gian quy định.

Đối với hộ gia đình, thời gian đưa rác ra chuyển giao được bố trí sau 20h. Các cơ quan, tổ chức và cơ sở kinh doanh thực hiện theo lịch đã thống nhất với đơn vị thu gom.

Việc này nhằm khắc phục một vấn đề thường gặp trong quản lý rác đô thị: rác được để ngoài đường quá sớm, kéo dài nhiều giờ trước khi xe tới, gây mất mỹ quan, phát sinh mùi và ảnh hưởng vệ sinh môi trường.

Song song với túi tiêu chuẩn, xe điện ba bánh chuyên dụng sẽ đi theo các tuyến, giờ đã thông báo để nhận rác trực tiếp từ người dân rồi đưa tới điểm chuyển tải. Loại xe nhỏ cũng phù hợp hơn với những phố, ngõ mà phương tiện thu gom lớn khó tiếp cận.

Trong quá trình thử nghiệm, các thông số như thời gian thu gom, lượng rác, nhân lực, tiêu hao năng lượng, rác tồn lưu và phản ánh của người dân sẽ được theo dõi. Đây là những dữ liệu quan trọng để xác định mô hình có thực sự hiệu quả trước khi tính chuyện mở rộng.

Có phải từ 1/10 người dân sẽ trả tiền theo số túi rác?

Đây có lẽ là câu hỏi được quan tâm nhất khi xuất hiện nguyên tắc “người xả ít rác trả ít, người xả nhiều rác trả nhiều”.

Câu trả lời ở thời điểm hiện tại là chưa.

Từ ngày 1/10, mô hình tại phường Cửa Nam trước hết thử nghiệm cách phân loại, chứa, nhận diện và thu gom rác thông qua túi tiêu chuẩn. Chưa có nghĩa từ ngày này tất cả hộ tham gia sẽ lập tức bị tính phí dựa vào số túi đã sử dụng, càng không phải toàn bộ người dân Hà Nội đồng loạt áp dụng cách thu tiền mới.

Trong giai đoạn chuẩn bị và thử nghiệm, túi được tổ chức cấp phát cho người dân theo kế hoạch. Cơ quan chức năng sẽ dựa trên kết quả thực tế để đánh giá tính khả thi của việc sử dụng túi gắn với lượng rác phát sinh.

Sau giai đoạn thí điểm, phường và đơn vị môi trường mới tiếp tục nghiên cứu cơ chế giá phù hợp theo hướng lượng rác thải càng nhiều thì chi phí thu gom, vận chuyển, xử lý càng lớn.

Cách tiếp cận này phù hợp với nguyên tắc đã được quy định trong Luật Bảo vệ môi trường hiện hành.

Theo đó, giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt từ hộ gia đình, cá nhân được xác định dựa trên khối lượng hoặc thể tích chất thải đã được phân loại. Chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế và một số loại đã được phân loại riêng không được tính giống phần rác phải đưa đi xử lý.

Điều này tạo ra một thay đổi quan trọng về tư duy quản lý.

Nếu thu phí bình quân, một gia đình hai người tạo ra rất ít rác có thể phải đóng tương tự một gia đình đông người hoặc một hộ kinh doanh phát sinh nhiều chất thải. Khi lượng rác được nhận diện bằng thể tích hoặc khối lượng, chi phí có thể phản ánh sát hơn mức độ sử dụng dịch vụ.

Mục tiêu xa hơn là tạo động lực để người dân giảm lượng rác cần xử lý.

Một chai nhựa được tách ra để tái chế sẽ không còn nằm trong túi rác cuối cùng. Giấy, kim loại hay những vật dụng có thể tái sử dụng cũng vậy. Khi phần rác còn lại giảm, số túi phải sử dụng ít đi.

Nếu sau này cơ chế giá theo lượng rác được áp dụng đầy đủ, việc phân loại không chỉ mang ý nghĩa bảo vệ môi trường mà còn có thể gắn trực tiếp với chi phí của từng gia đình.

Tuy nhiên, giữa quy định chung và việc áp dụng thực tế còn cần nhiều bước. Thành phố phải xác định phương án giá, cách quản lý túi, phương thức thanh toán, cơ chế đối với hộ kinh doanh, hộ đông người, người thuê trọ cũng như cách kiểm soát hành vi sử dụng túi không đúng quy định.

Do đó, không nên hiểu việc phường Cửa Nam thử nghiệm túi tiêu chuẩn là Hà Nội đã chính thức chuyển sang “mua túi bao nhiêu, trả tiền rác bấy nhiêu”.

Một chiếc túi nhỏ nhưng bài toán phía sau không nhỏ

Cách thu tiền theo lượng rác không mới trên thế giới. Điểm khó không nằm ở việc sản xuất một loại túi riêng mà nằm ở việc khiến cả chuỗi từ người dân, đơn vị thu gom đến hệ thống vận chuyển và xử lý cùng vận hành theo một quy trình.

Nếu túi tiêu chuẩn được sử dụng nhưng người dân vẫn trộn tất cả chất thải vào một chỗ, mục tiêu giảm lượng rác cần xử lý khó đạt được.

Ngược lại, nếu người dân phân loại tốt nhưng xe thu gom lại đưa các loại rác đã tách vào chung một phương tiện, niềm tin vào chương trình cũng dễ bị ảnh hưởng.

Một vấn đề khác là sự thuận tiện.

Người dân cần biết rõ túi được nhận ở đâu, khi hết có thể lấy bổ sung thế nào, khung giờ bỏ rác ra sao, rác tái chế giao ở đâu, đồ cồng kềnh xử lý như thế nào. Với người già hoặc những hộ có lịch sinh hoạt đặc thù, khung giờ thu gom cũng cần đủ linh hoạt để mô hình không trở thành thêm một thủ tục trong đời sống hằng ngày.

Khả năng kiểm soát túi giả cũng được tính tới bằng mã QR hoặc mã lô. Đây là chi tiết quan trọng nếu trong tương lai túi tiêu chuẩn được gắn với chi phí dịch vụ, bởi khi đó chiếc túi không chỉ là vật chứa mà còn có thể trở thành một phần trong hệ thống ghi nhận lượng chất thải.

Phường Cửa Nam dự kiến sau giai đoạn thực hiện cuối năm 2026 sẽ tiếp tục đánh giá, hoàn thiện phương án trong nửa đầu năm 2027. Nếu kết quả phù hợp, mô hình có thể được mở rộng trên địa bàn phường trong những giai đoạn tiếp theo.

Bởi vậy, ba tháng thử nghiệm tới đây đáng chú ý không phải vì người dân Hà Nội sắp phải “mua túi để được đổ rác”, mà vì đây là phép thử đối với một cách quản lý khác: lượng rác của mỗi hộ được nhìn thấy rõ hơn, người phân loại tốt có cơ hội giảm phần rác phải xử lý và chi phí trong tương lai có thể gắn sát hơn với lượng chất thải thực tế.

Nếu mô hình vận hành tốt, chiếc túi màu xám nhỏ có thể trở thành bước chuyển từ cách thu gom rác theo thói quen sang cách quản lý dựa trên dữ liệu và trách nhiệm của từng người phát sinh chất thải.