Thu thuế thương mại điện tử: Minh bạch nghĩa vụ, rộng đường kinh doanh
Sự phát triển nhanh của kinh tế số và thương mại điện tử (TMĐT) đang làm thay đổi phương thức kinh doanh (KD), tạo ra nhiều mô hình KD mới. Nếu chính sách thuế không theo kịp thực tiễn sẽ dẫn đến nguy cơ thất thu ngân sách; ngược lại, nếu quản lý thiếu linh hoạt có thể làm gia tăng gánh nặng cho hộ kinh doanh (HKD) và doanh nghiệp (DN) nhỏ. Đây là “bài toán” đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với công tác quản lý thuế.
Lấp “khoảng trống” pháp lý, chống thất thu ngân sách
Tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn các đại biểu Quốc hội ngày 12/11, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho hay, từ năm 2022 đến nay, doanh số TMĐT tại Việt Nam tăng trưởng bình quân khoảng 20%/năm, đưa Việt Nam trở thành quốc gia có tốc độ tăng trưởng TMĐT đứng thứ hai khu vực Đông Nam Á. Đến năm 2025, doanh số TMĐT của Việt Nam ước đạt khoảng 37 tỷ USD. Cùng với sự tăng trưởng của TMĐT, số thu thuế từ lĩnh vực này cũng gia tăng. Tính đến hết tháng 10/2026, thu thuế từ TMĐT của Việt Nam đạt 241 nghìn tỷ đồng, tăng khoảng 42% so với cùng thời điểm.
Để quản lý hoạt động KD trên không gian mạng, theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, chúng ta phải quản lý chặt chẽ các chủ thể tham gia. Bộ Tài chính đã tập trung vào định danh và thu thập dữ liệu, bảo đảm mọi giao dịch phát sinh trong môi trường điện tử đều được quản lý, theo dõi chặt chẽ. Về công tác thu thuế, thực hiện cơ chế thu hộ, nộp thay, giao trách nhiệm cho các sàn, nhà cung cấp dịch vụ khấu trừ thuế ngay. Đồng thời, bảo đảm tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động đầu tư, KD trên không gian mạng.
Hiện, Bộ Tài chính đang quản lý hơn 140.000 DN và hơn 1 triệu HKD trên môi trường mạng. Thông qua việc thu hộ, nộp thay, khấu trừ tại nguồn đã tạo điều kiện kết nối cơ sở dữ liệu giữa cơ quan thuế với cơ quan chức năng về quản lý TMĐT, cơ quan an ninh mạng, cơ quan thanh toán (hiện có khoảng 96 ngân hàng cung cấp dịch vụ thanh toán điện tử và có 105 nhà vận chuyển logistics được kết nối cơ sở dữ liệu). Thuận lợi lớn nhất của cơ chế này là khấu trừ tại nguồn và yêu cầu các nền tảng thực hiện nộp thuế thay.
Đề cập đến nội dung này, bà Phạm Thị Giang, Giám đốc Công ty TNHH Đại lý Thuế Việt Luật cho rằng, cơ chế sàn TMĐT khấu trừ, kê khai và nộp thuế thay cho người bán là một giải pháp hiệu quả trong quản lý thuế đối với hoạt động KD trên nền tảng số. Trước kia, hoạt động KD online có đặc điểm là số lượng người bán rất lớn, giao dịch phát sinh liên tục, doanh thu phân tán trên nhiều nền tảng và không phải lúc nào cơ quan thuế cũng có thể kiểm soát đầy đủ. Khi giao trách nhiệm cho các sàn có chức năng thanh toán thực hiện khấu trừ thuế theo từng giao dịch, cơ quan thuế có thêm nguồn dữ liệu để xác định doanh thu, kiểm soát dòng tiền và hạn chế tình trạng bỏ sót nghĩa vụ thuế. Người KD cũng giảm bớt công việc kê khai, nộp thuế trực tiếp.
Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, một vấn đề khiến nhiều HKD, cá nhân KD băn khoăn là: Sàn đã khấu trừ và nộp thuế thay theo từng giao dịch, nhưng người bán vẫn phải thực hiện nghĩa vụ lập hóa đơn điện tử. Với những hộ có hàng trăm đơn hàng mỗi ngày, phần lớn khách hàng là người tiêu dùng cá nhân không có nhu cầu lấy hóa đơn, việc phải xử lý từng đơn hàng, theo dõi giao hàng thành công, lập hóa đơn và xử lý các trường hợp hủy, hoàn trả đã tạo ra áp lực đáng kể về nhân sự, chi phí và nguy cơ sai sót. Vì vậy, “chỉ đạo mới của Chính phủ về việc giao Bộ Tài chính nghiên cứu, đơn giản hóa chính sách theo hướng người bán trên sàn TMĐT có chức năng thanh toán không phải lập hóa đơn nếu sàn đã khấu trừ thuế theo từng giao dịch là một tín hiệu rất đáng chú ý. Đây là định hướng có thể tháo gỡ đúng một trong những vướng mắc lớn nhất hiện nay của cộng đồng KD online” - bà Giang đánh giá.
Tạo thuận lợi cho người kinh doanh phát triển
Theo phân tích của Giám đốc Công ty TNHH Đại lý Thuế Việt Luật, về bản chất, khi sàn đã nắm giữ dữ liệu người bán, người mua, giá trị giao dịch, tình trạng thanh toán và đã thực hiện khấu trừ thuế theo từng đơn hàng thì cơ quan quản lý có thể khai thác chính nguồn dữ liệu này để đối chiếu, giám sát doanh thu và nghĩa vụ thuế. Không nhất thiết phải yêu cầu người bán thực hiện thêm một thủ tục lập hóa đơn chỉ để ghi nhận lại những thông tin mà hệ thống của sàn đã quản lý.

Bà Phạm Thị Giang. (Ảnh: NVCC)
Nhưng, để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, cần sớm cụ thể hóa phạm vi áp dụng, xác định rõ trách nhiệm cung cấp và lưu trữ dữ liệu của sàn, cơ chế đối soát đối với đơn hàng hủy, hoàn trả, hoàn tiền và phương thức cung cấp chứng từ cho người mua khi có nhu cầu. Đồng thời, cần phân định rõ giao dịch bán hàng trên sàn đã khấu trừ thuế với hoạt động bán hàng qua Facebook, livestream, website riêng hoặc các kênh khác để tránh hiểu rằng mọi hoạt động KD online đều đương nhiên được miễn lập hóa đơn.
“Mục tiêu quản lý thuế không chỉ là kiểm soát và thu đúng, thu đủ, mà còn phải thiết kế thủ tục phù hợp với thực tế KD. Khi dữ liệu từ sàn đã đủ tin cậy để cơ quan thuế quản lý, thì nên giảm những thủ tục trùng lặp cho người KD. Đây cũng là cách tạo điều kiện để HKD yên tâm hoạt động, giảm chi phí tuân thủ và từng bước phát triển lên mô hình DN” - chuyên gia thuế Phạm Thị Giang khẳng định.
Trên thực tế, hoạt động quản lý thuế TMĐT vẫn còn 6 “điểm nghẽn” cần được quan tâm tháo gỡ. Thứ nhất, quy định về thời điểm lập hóa đơn chưa thực sự phù hợp với quy trình bán hàng trực tuyến. Thứ hai, yêu cầu về thông tin người mua có nguy cơ làm gia tăng trách nhiệm của người bán. Thứ ba, việc xử lý hóa đơn đối với đơn hàng bị hủy, hoàn trả hoặc đổi trả còn phức tạp, phát sinh chi phí. Thứ tư, cần đổi mới phương thức quản lý hóa đơn đối với giao dịch đã được sàn TMĐT khấu trừ, nộp thuế thay. Thứ năm, việc hướng dẫn thực hiện nghĩa vụ thuế giữa các địa phương chưa thống nhất, gây lúng túng cho người KD. Thứ sáu, việc phân công trách nhiệm xác minh doanh thu của HKD, cá nhân KD trên sàn TMĐT còn bất cập. Việc tháo gỡ những bất cập này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý thuế, chống thất thu ngân sách mà còn tạo môi trường KD minh bạch, thuận lợi, thúc đẩy TMĐT phát triển bền vững.
