Thừa kế thế vị: Trường hợp người thừa kế chết trước người để lại di sản

* Bạn đọc hỏi: Bố mẹ tôi có hai người con là tôi và anh trai. Anh trai tôi mất năm 2022 và có một người con. Đầu năm 2026, bố tôi đột ngột qua đời nhưng không để lại di chúc. Cho tôi hỏi trong trường hợp này, con của anh trai tôi có được hưởng phần di sản mà lẽ ra anh trai tôi được hưởng nếu còn sống hay không? Pháp luật quy định như thế nào về trường hợp này?

Luật sư Ngô Phước Cường

Luật sư Ngô Phước Cường

* Luật sư Ngô Phước Cường – Trưởng Chi nhánh 2 TP Hồ Chí Minh thuộc Văn phòng Luật sư Phong & Partners trả lời:

Khi một người qua đời mà không để lại di chúc, việc xác định người được hưởng di sản và phần di sản của từng người được thực hiện theo quy định về thừa kế theo pháp luật. Một trong những trường hợp thường gặp là người con của người để lại di sản đã chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản. Khi đó, con của người đã mất có thể được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ mình đáng lẽ được hưởng nếu còn sống. Trường hợp này được pháp luật gọi là thừa kế thế vị.

Đối với trường hợp bạn nêu, anh trai bạn đã mất trước bố bạn, trong khi bố bạn qua đời mà không để lại di chúc. Vì vậy, cần xem xét các điều kiện áp dụng thừa kế thế vị để xác định liệu người cháu có được hưởng phần di sản mà anh trai bạn đáng lẽ được hưởng hay không, đồng thời xác định phần di sản mà người cháu được hưởng theo quy định của pháp luật.

1. Khi nào con của người đã mất được hưởng thừa kế thế vị?

Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

“Trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống; nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống.”

Theo quy định này, có thể hiểu đơn giản rằng: khi người con của người để lại di sản đã chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản, thì con của người đó có thể thế vị cha hoặc mẹ mình để hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ mình đáng lẽ được hưởng nếu còn sống.

Để áp dụng quy định này, cần xem xét một số yếu tố cơ bản sau:

Thứ nhất, người để lại di sản phải thuộc trường hợp có phần di sản được chia theo pháp luật. Trong trường hợp bạn nêu, bố bạn qua đời không để lại di chúc nên di sản của bố bạn được chia theo pháp luật.

Thứ hai, người con phải chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản. Đây là điều kiện quan trọng để phát sinh thừa kế thế vị. Trong trường hợp này, anh trai bạn mất năm 2022, còn bố bạn mất vào đầu năm 2026, nên anh trai bạn đã chết trước người để lại di sản.

Thứ ba, người được hưởng thế vị phải là con của người con đã chết. Nếu anh trai bạn là con của bố bạn và người cháu là con của anh trai bạn thì quan hệ thừa kế này thuộc trường hợp được xem xét áp dụng Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015.

Ngoài ra, cũng cần kiểm tra việc người con hoặc người cháu có thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 hay không. Chẳng hạn, pháp luật loại trừ quyền hưởng di sản đối với một số trường hợp có hành vi xâm phạm nghiêm trọng người để lại di sản hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản.

Do đó, nếu cháu là con đẻ hoặc con nuôi hợp pháp của anh trai bạn, anh trai bạn là con của bố bạn, anh trai bạn đã chết trước bố bạn và cháu không thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản thì cháu có thể được hưởng thừa kế thế vị đối với phần di sản mà anh trai bạn đáng lẽ được hưởng nếu còn sống.

2. Cháu được hưởng bao nhiêu di sản khi thừa kế thế vị?

Một điểm cần lưu ý là người thừa kế thế vị không được hưởng một suất thừa kế riêng bên cạnh những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất. Người thừa kế thế vị chỉ nhận phần di sản mà cha hoặc mẹ của mình đáng lẽ được hưởng nếu còn sống.

Theo khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, hàng thừa kế thứ nhất gồm: “vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết”. Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.

Do đó, khi bố bạn mất, trước hết cần xác định đầy đủ những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của bố bạn tại thời điểm mở thừa kế và xác định phần di sản mà mỗi người được hưởng theo quy định của pháp luật. Trong trường hợp này, giả sử tại thời điểm bố bạn mất, mẹ bạn còn sống, bạn còn sống và cha, mẹ của bố bạn đều đã qua đời. Khi đó, về nguyên tắc, hàng thừa kế thứ nhất của bố bạn gồm mẹ bạn, bạn và anh trai bạn. Tuy nhiên, do anh trai bạn đã chết trước bố bạn, phần di sản mà anh trai bạn đáng lẽ được hưởng sẽ được xác định để làm căn cứ áp dụng thừa kế thế vị cho con của anh trai bạn.

Ví dụ, giả sử sau khi xác định, di sản của bố bạn có giá trị 900 triệu đồng. Nếu xác định theo các suất thừa kế tương ứng với mẹ bạn, bạn và anh trai bạn thì mỗi suất là 300 triệu đồng. Do anh trai bạn đã chết trước bố bạn, con của anh trai bạn sẽ được hưởng thừa kế thế vị đối với phần 300 triệu đồng mà anh trai bạn đáng lẽ được hưởng nếu còn sống.

Trường hợp anh trai bạn có nhiều người con thì những người con này cùng được hưởng phần di sản thuộc suất thừa kế của anh trai bạn và chia đều phần di sản đó cho nhau.

Như vậy, khi xác định phần di sản của người thừa kế thế vị, cần xác định trước phần di sản mà người đã chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản đáng lẽ được hưởng nếu còn sống. Người thừa kế thế vị sau đó sẽ hưởng chính phần di sản này, chứ không được tính thêm một suất thừa kế riêng bên cạnh những người thừa kế khác.

3. Người cháu cần làm gì để nhận phần di sản được hưởng?

Sau khi xác định những người có quyền hưởng di sản và phần di sản của từng người, các bên có thể thực hiện thủ tục liên quan đến việc khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản theo quy định pháp luật.

Đối với trường hợp thừa kế theo pháp luật, việc chứng minh quan hệ thừa kế là cơ sở quan trọng để xác định quyền hưởng di sản. Trong trường hợp bạn nêu, hồ sơ có thể cần các giấy tờ như: giấy chứng tử của bố bạn để xác định thời điểm mở thừa kế; giấy chứng tử của anh trai bạn để chứng minh anh trai đã chết trước bố; giấy tờ chứng minh quan hệ giữa bố bạn và anh trai; giấy tờ chứng minh quan hệ giữa anh trai và người con; cùng các giấy tờ tùy thân và tài liệu liên quan đến di sản.

Trường hợp di sản là quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở hoặc tài sản khác phải đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng, cần có giấy tờ chứng minh quyền của người để lại di sản đối với tài sản đó. Việc công chứng văn bản khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản được thực hiện theo quy định của pháp luật về công chứng hiện hành.

Trường hợp người thừa kế là người chưa thành niên, việc tham gia các giao dịch liên quan đến di sản được thực hiện thông qua người đại diện theo pháp luật theo quy định của pháp luật dân sự. Nếu trong quá trình giải quyết phát sinh trường hợp người đại diện có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan hoặc có xung đột lợi ích với người chưa thành niên thì cần xem xét quy định về đại diện để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người thừa kế.

Nếu những người thừa kế thống nhất về việc phân chia di sản, các bên có thể thực hiện thủ tục lập và công chứng văn bản thỏa thuận phân chia di sản theo quy định. Ngược lại, nếu phát sinh tranh chấp về người thừa kế, quan hệ thừa kế, nguồn gốc hoặc phạm vi di sản, hoặc phần di sản mà mỗi người được hưởng, các bên có thể yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết theo quy định của pháp luật.

Kết luận

Như vậy, với thông tin bạn cung cấp, trường hợp anh trai bạn đã mất trước bố bạn và bố bạn không để lại di chúc thì con của anh trai bạn được hưởng thừa kế thế vị theo Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015, nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật.

Theo cơ chế thừa kế thế vị, người cháu sẽ thế vị cha mình để hưởng phần di sản mà cha mình đáng lẽ được hưởng nếu còn sống. Đây không phải là một suất thừa kế được xác lập thêm cho người cháu, mà là phần thừa kế vốn thuộc về người cha đã mất được chuyển cho con của người đó theo quy định về thừa kế thế vị. Trường hợp người con đã mất có nhiều người con thì những người con này cùng nhau hưởng phần di sản đó.

Vì vậy, trong từng trường hợp cụ thể, để xác định người cháu được hưởng bao nhiêu di sản, cần xác định đầy đủ những người thừa kế của người đã mất, phần di sản được để lại và phần di sản mà người con đã mất đáng lẽ được hưởng. Trên cơ sở đó mới có thể xác định chính xác phần di sản mà người cháu được hưởng theo thừa kế thế vị.

Chuyên mục này có sự hợp tác về chuyên môn của Văn phòng Luật sư Phong & Partners. Đường dây nóng hỗ trợ tư vấn: 0236.3822678 - 0905.102425; website: phong-partners.com

Nguồn CAĐN: https://cadn.com.vn/thua-ke-the-vi-truong-hop-nguoi-thua-ke-chet-truoc-nguoi-de-lai-di-san-post361174.html