Thúc đẩy hợp tác đổi mới sáng tạo ASEAN-EU

Các đại biểu đề xuất những hướng hợp tác cụ thể tại diễn đàn “Đổi mới sáng tạo trí tuệ nhân tạo ASEAN-Liên minh châu Âu”. (Ảnh: MINH DUY)

Phát huy lợi thế bổ trợ giữa hai khu vực

Tại diễn đàn “Đổi mới sáng tạo trí tuệ nhân tạo ASEAN-Liên minh châu Âu”, thuộc Tuần lễ Số quốc tế Việt Nam 2026, các đại biểu chia sẻ kinh nghiệm và đề xuất những hướng hợp tác cụ thể. Các ý kiến tập trung vào hoàn thiện thể chế, kết nối nghiên cứu với ứng dụng và huy động nguồn lực cho các dự án chung.

Sự hợp tác giữa ASEAN và EU trong lĩnh vực AI được xây dựng trên một nền tảng thực tiễn đầy tính tương hỗ. Về phía ASEAN, khu vực này có những lợi thế cạnh tranh như dân số trẻ, tỷ lệ tiếp cận Internet cao và tinh thần khởi nghiệp công nghệ mạnh mẽ. Việc đàm phán và triển khai Hiệp định khung Kinh tế số ASEAN hay còn gọi là DEFA đang mở ra một không gian phát triển rộng lớn với kỳ vọng sẽ đưa quy mô kinh tế số toàn khu vực chạm mốc 2.000 tỷ USD vào năm 2030.

Trong bức tranh tổng thể đó, AI được xác định là hạt nhân công nghệ cốt lõi có khả năng tạo ra bước nhảy vọt về năng suất lao động và giá trị gia tăng cho mọi ngành kinh tế truyền thống. Tuy nhiên, ASEAN vẫn đối mặt với những rào cản về kết nối giữa các khuôn khổ pháp lý, thiếu hạ tầng điện toán mật độ cao và hạn chế về năng lực nghiên cứu phát triển chuyên sâu.

Liên minh châu Âu có lợi thế về nền tảng nghiên cứu cơ bản, tiêu chuẩn quản trị pháp lý chặt chẽ và nguồn lực tài chính dồi dào. Khảo sát gần đây của Cơ quan thống kê châu Âu Eurostat cho thấy, khoảng 20% doanh nghiệp tại EU đã tích hợp các công nghệ AI vào quy trình vận hành sản xuất kinh doanh, cùng với việc thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo EU (AI Act) mang tính tiên phong toàn cầu.

Sự kết hợp giữa lợi thế sẵn có của châu Âu và thị trường ứng dụng rộng lớn, năng động của Đông Nam Á hứa hẹn tạo nên một mô hình hợp tác đôi bên cùng có lợi. Sự kết hợp này góp phần giúp ASEAN đẩy nhanh quá trình chuẩn hóa thể chế và nâng cao năng lực công nghệ nội tại, đồng thời mở ra cho các tập đoàn công nghệ và viện nghiên cứu châu Âu cơ hội thử nghiệm, thương mại hóa các giải pháp AI trên một quy mô thị trường hơn 670 triệu dân.

Kết nối nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng

Phát biểu tại diễn đàn, ông Nguyễn Mai Dương, Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo (Bộ Khoa học và Công nghệ) nêu rõ: Bắt nguồn từ Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Việt Nam đã nhanh chóng thể chế hóa các mục tiêu bằng ba luật, bao gồm: Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15, Luật Chuyển đổi số và Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15.

Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mai Dương phát biểu tại diễn đàn. (Ảnh: MINH DUY)

Ông Nguyễn Mai Dương khẳng định, đổi mới sáng tạo số không chỉ dừng lại ở việc ứng dụng công nghệ đơn thuần vào hoạt động sản xuất kinh doanh, mà cốt lõi nằm ở năng lực nghiên cứu, phát triển, làm chủ và chuyển hóa công nghệ thành các sản phẩm, dịch vụ tạo giá trị gia tăng mới cho nền kinh tế.

Trong hệ sinh thái này, Việt Nam xác định rõ mô hình hợp tác ba bên: doanh nghiệp là chủ thể trung tâm, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo môi trường thể chế, viện nghiên cứu và trường học là chủ thể cung cấp tri thức, công nghệ cùng nguồn nhân lực chất lượng cao.

Ông Trần Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quảng Ninh, thuộc Tập đoàn VDCD chia sẻ việc Việt Nam triển khai mô hình không gian thử nghiệm chính sách mở, hay còn gọi là Open Testbed, mà thành phố Quảng Ninh là một địa phương điển hình ứng dụng hiệu quả mô hình này.

Ông Trần Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quảng Ninh, thuộc Tập đoàn VDCD chia sẻ việc triển khai mô hình không gian thử nghiệm chính sách mở. (Ảnh: MINH DUY)

Theo ông Trần Mạnh Hùng, Quảng Ninh đã chủ động phối hợp các tập đoàn công nghệ để biến toàn bộ địa bàn thành phố thành một môi trường thử nghiệm thực tế cho các giải pháp số. Từ việc ứng dụng AI trong bản đồ không gian địa lý, quản lý tài nguyên đất đai, cho đến tự động hóa dịch vụ công và giám sát môi trường đô thị, Quảng Ninh đã thiết lập một cơ chế hợp tác công-tư hiệu quả, nơi chính quyền đóng vai trò định hướng và cung cấp hạ tầng, còn doanh nghiệp đảm nhận khâu triển khai công nghệ.

Mô hình không gian thử nghiệm chính sách tại Quảng Ninh đã cung cấp một bài học thực tiễn giá trị cho các quốc gia đang phát triển trong khu vực ASEAN. Điều này khẳng định rằng, sự đột phá công nghệ không nhất thiết phải bắt đầu từ những dự án quy mô quá lớn, mà có thể khởi nguồn từ việc mở rộng không gian thể chế tại các địa phương có tính chủ động cao.

Việc cho phép thử nghiệm các công nghệ mới trong một môi trường có kiểm soát giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp, đồng thời giúp các cơ quan quản lý nhà nước thu thập dữ liệu thực tế để điều chỉnh chính sách một cách linh hoạt, khoa học và tiệm cận với các tiêu chuẩn quốc tế.

Kinh nghiệm từ Singapore, ông Laurence Liew, Giám đốc Đổi mới sáng tạo AI tại AI Singapore chia sẻ về hành trình 9 năm phát triển của sáng kiến quốc gia này. Được thành lập từ năm 2017 dưới sự quản lý của Quỹ nghiên cứu quốc gia Singapore, AI Singapore đã mang đến những gợi mở quan trọng cho toàn khu vực. Sáng kiến AI Singapore vận hành dựa trên năm trụ cột chiến lược gồm nghiên cứu cơ bản, đổi mới sáng tạo, phát triển sản phẩm, đào tạo nguồn nhân lực và tạo tác động xã hội.

Một trong những điểm nhấn thành công rực rỡ của Singapore là chương trình “100 Experiments” (tạm dịch “100 thử nghiệm”), nơi chính phủ và doanh nghiệp cùng góp vốn đầu tư để giải quyết các bài toán công nghiệp thực tế thông qua các mô hình trí tuệ nhân tạo tùy chỉnh. Bên cạnh đó, việc phát triển bộ mô hình ngôn ngữ lớn vùng Sea-Lion dành riêng cho các ngôn ngữ Đông Nam Á đã thể hiện tầm nhìn sâu sắc về chủ quyền văn hóa và dữ liệu trong kỷ nguyên số.

Tuy nhiên, ông Laurence Liew cũng thẳng thắn chỉ ra rằng rào cản lớn nhất đối với sự thành công của các dự án AI không nằm ở thuật toán hay công nghệ thuần túy, mà xuất phát từ các yếu tố tổ chức như sự thiếu hụt dữ liệu sạch và sự rút lui của các bên tài trợ giữa chừng.

Để vượt qua cơn khủng hoảng nhân lực, Singapore đã chuyển hướng mạnh mẽ sang việc tự đào tạo lực lượng chuyên gia nội địa thông qua Chương trình tập huấn sử dụng AI, tạo tiền đề vững chắc cho tính bền vững của hệ sinh thái.

Đại sứ Áo tại Việt Nam Philipp Agathonos mang tới câu chuyện về mô hình Viện Công nghệ Áo. (Ảnh: MINH DUY)

Đại sứ Áo tại Việt Nam Philipp Agathonos mang tới câu chuyện về mô hình Viện Công nghệ Áo. Mô hình này thể hiện vai trò của một tổ chức nghiên cứu và công nghệ hoạt động như một chất xúc tác trong mô hình liên kết “Ba nhà”, giúp thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu hàn lâm và thương mại hóa thị trường. Nhờ duy trì tỷ lệ chi cho nghiên cứu và phát triển đạt mức 3,24% GDP, Áo đã tạo ra một lực lượng sản xuất công nghệ cao có khả năng cạnh tranh toàn cầu.

Ông Arunas Karlonas, Tham tán Thương mại thuộc Đại sứ quán Cộng hòa Lithuania tại Việt Nam cũng đề cập đến dự án LIT AI Factory trị giá 180 triệu EUR tại Lithuania minh chứng cho hiệu quả của việc tập trung nguồn lực xây dựng các nhà máy AI công lập để hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận năng lực tính toán siêu cấp.

Gỡ nút thắt hạ tầng, dữ liệu và an ninh mạng

Một trong những nội dung tranh luận sôi nổi tại phiên họp chính là những nút thắt kỹ thuật đang cản trở đà bứt phá của AI tại các nước ASEAN, trong đó hạ tầng trung tâm dữ liệu và nguồn cung năng lượng là yếu tố then chốt.

Chủ tịch Hiệp hội Trung tâm dữ liệu Indonesia (IDPRO) Hendra Suryakusuma đưa ra những cảnh báo kỹ thuật quan trọng về việc các mô hình AI hiện đại. (Ảnh: MINH DUY)

Ông Hendra Suryakusuma, Chủ tịch Hiệp hội Trung tâm dữ liệu Indonesia (IDPRO) đã đưa ra những cảnh báo kỹ thuật quan trọng về việc các mô hình AI hiện đại đang đòi hỏi mật độ công suất điện năng và giải pháp tản nhiệt vượt xa khả năng đáp ứng của các trung tâm dữ liệu truyền thống. Nếu không có sự chuẩn bị kịp thời về hạ tầng năng lượng tái tạo và công nghệ làm mát bằng chất lỏng, sự phát triển của AI có thể vấp những cản trở về mặt sinh thái và chi phí vận hành.

Bên cạnh hạ tầng phần cứng, bài toán dữ liệu sạch và chuẩn hóa cũng được bà Nguyễn Ngọc Dung, Chánh văn phòng Hiệp hội Dữ liệu quốc gia và bà Lê Thị Thanh Hương, Chủ tịch Công ty Vegastar chia sẻ chi tiết. Hai nữ chuyên gia công nghệ nhận định rằng, thực tế khảo sát cho thấy phần lớn dữ liệu tại các cơ quan và doanh nghiệp Đông Nam Á vẫn tồn tại ở dạng phân tán, thiếu chuẩn hóa và chưa được dán nhãn chất lượng cao, khiến việc huấn luyện các mô hình AI gặp nhiều sai số và rủi ro pháp lý.

Để giải bài toán luồng dữ liệu xuyên biên giới mà vẫn bảo đảm chủ quyền dữ liệu quốc gia, ông Nguyễn Xuân Huy, Giám đốc điều hành DataSight France đề xuất một nguyên tắc quản trị mang tính đột phá: thay vì di chuyển dữ liệu thô qua các biên giới quốc gia, các bên nên di chuyển phần mềm và con người đến nơi chứa dữ liệu để xử lý tại chỗ.

Về phần mình, ông Hiroyuki Miura, Tổng Giám đốc Nokia Việt Nam chia sẻ di sản 100 năm phát triển của Bell Labs, phòng thí nghiệm nghiên cứu công nghiệp toàn cầu trực thuộc Nokia. Nơi đây từng khai sinh ra những phát minh lịch sử đặt nền móng cho kỷ nguyên số như bóng bán dẫn, tia laser, vệ tinh viễn thông Telstar, lý thuyết thông tin và các mạng thần kinh nhân tạo sơ khởi cho máy học.

Tiến sĩ Stefan Schauer, nhà khoa học cấp cao và Điều phối viên chuyên đề tại Viện Công nghệ Áo (AIT) chia sẻ tại diễn đàn. (Ảnh: MINH DUY)

Bên cạnh hạ tầng và dữ liệu, các ý kiến cũng nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm an ninh mạng và khả năng phục hồi của toàn hệ thống. Tiến sĩ Stefan Schauer, nhà khoa học cấp cao và Điều phối viên chuyên đề tại Viện Công nghệ Áo (AIT) nhấn mạnh, trong một thế giới kết nối liên hoàn, an ninh mạng không thể chỉ dừng lại ở việc tuân thủ các danh mục kiểm tra hình thức đối với từng phần mềm riêng lẻ, mà phải hướng tới khả năng phục hồi hệ thống toàn diện. Sự cố xảy ra tại một mắt xích dữ liệu hay trung tâm năng lượng có thể gây ra hiệu ứng domino sụp đổ trên toàn bộ mạng lưới tài chính, y tế và giao thông.

Do đó, việc xây dựng các không gian thử nghiệm số song sinh và cơ chế chia sẻ thông tin mối đe dọa theo thời gian thực giữa ASEAN và EU là yêu cầu bắt buộc để bảo vệ sự bền vững của nền kinh tế số.

Hoàn thiện quản trị, kết nối nguồn lực nghiên cứu

Vấn đề quản trị AI có trách nhiệm và bảo đảm tính minh bạch, an toàn và đạo đức đã nhận được sự đồng thuận cao từ cả hai khu vực. Luật AI của Liên minh châu Âu với cách tiếp cận dựa trên mức độ rủi ro đã cung cấp một khung tham chiếu quốc tế quan trọng cho các quốc gia ASEAN trong quá trình xây dựng quy định pháp lý nội địa.

Tuy nhiên, các đại biểu cũng lưu ý rằng việc áp đặt các quy định quá cứng nhắc có thể làm triệt tiêu động lực đổi mới sáng tạo của các doanh nghiệp khởi nghiệp trẻ. Do đó, công cụ Regulatory Sandbox, môi trường thử nghiệm pháp lý có kiểm soát, được xem là giải pháp dung hòa tối ưu, cho phép các công nghệ AI mới được thử nghiệm trong thực tế dưới sự giám sát linh hoạt của cơ quan quản lý.

Phó Trưởng ban Đối tác tại Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam Gonzalo Serrano giới thiệu Chương trình Trọng điểm nghiên cứu và đổi mới sáng tạo Horizon Europe. (Ảnh: MINH DUY)

Để biến các định hướng chiến lược thành dự án thực tế, nguồn lực tài chính giữ vai trò quyết định. Tại diễn đàn, ông Gonzalo Serrano, Phó Trưởng ban Đối tác tại Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam giới thiệu chi tiết về Chương trình Trọng điểm nghiên cứu và đổi mới sáng tạo Horizon Europe với tổng ngân sách lên tới 95,5 tỷ EUR cho giai đoạn 2021-2027.

Đây là một cơ hội tài trợ tài chính và hợp tác khoa học mà các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ tại ASEAN có thể trực tiếp tham gia thông qua các liên minh nghiên cứu chung với các đối tác châu Âu.

Việc đẩy mạnh tuyên truyền, hỗ trợ kỹ thuật và đơn giản hóa thủ tục đăng ký sẽ giúp các nhà khoa học ASEAN tiếp cận sâu hơn với nguồn vốn danh giá này, từ đó triển khai các dự án nghiên cứu chung về AI trong các lĩnh vực ưu tiên như y tế thông minh, nông nghiệp chính xác, ứng phó biến đổi khí hậu và phát triển đô thị bền vững.

Phát triển nhân lực, mở rộng hợp tác ASEAN-EU

Diễn đàn cũng thảo luận về phát triển nguồn nhân lực AI chất lượng cao, đáp ứng chuyển đổi kép “xanh” và “số”. Ông Phạm Xuân Hoàn, chuyên viên cao cấp về chuyển đổi số thuộc Tổ chức Hợp tác quốc tế Đức (GIZ) đề cập Chương trình Giáo dục nghề nghiệp Việt Nam-EU (VETVET). Với nguồn tài trợ từ EU, Đức và Pháp, chương trình hướng tới nâng cao chất lượng đào tạo nghề, tăng cường hợp tác giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp, giúp người lao động đáp ứng tốt hơn nhu cầu thị trường.

Quá trình tự động hóa mạnh mẽ đang đẩy nhanh sự chuyển dịch của lực lượng lao động từ các công việc mang tính thực thi lặp lại sang các năng lực mang tính người hơn, tiêu biểu là tư duy chiến lược, năng lực đánh giá phản biện và khả năng định hướng sáng tạo.

Thay vì lo sợ AI sẽ thay thế con người, các hệ thống giáo dục và đào tạo doanh nghiệp cần tập trung trang bị cho người học khả năng điều khiển, đặt câu hỏi và giám sát các hệ thống AI.

Cùng với đào tạo nhân lực, các ý kiến tại diễn đàn nhấn mạnh cơ hội mở rộng hợp tác nghiên cứu, phát triển hạ tầng và ứng dụng công nghệ giữa ASEAN và EU, hướng tới kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ hai bên vào năm 2027.

Phát biểu tại diễn đàn “Đổi mới sáng tạo trí tuệ nhân tạo ASEAN-Liên minh châu Âu”, bà Kristina Buende, Trưởng ban Đối tác thuộc Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam đánh giá cao sự phối hợp chặt chẽ của Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng “Team Europe” trong việc thúc đẩy hợp tác khoa học và công nghệ liên khu vực.

Trưởng ban Đối tác thuộc Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam Kristina Buende khẳng định, EU cam kết đồng hành cùng các quốc gia Đông Nam Á thông qua Chương trình khung nghiên cứu Horizon Europe. (Ảnh: MINH DUY)

Bà Kristina Buende đánh giá cao định hướng từ Nghị quyết 57-NQ/TW, khẳng định tham vọng tự chủ công nghệ của Việt Nam và ASEAN hoàn toàn chính đáng và phù hợp với chiến lược chuyển đổi số của châu Âu, vốn dựa trên các trụ cột cốt lõi về chủ quyền số, sự độc lập và niềm tin công nghệ.

Bà Kristina Buende khẳng định, EU cam kết đồng hành cùng các quốc gia Đông Nam Á thông qua Chương trình khung nghiên cứu Horizon Europe cùng các chương trình hợp tác của các quốc gia thành viên. Hợp tác sẽ tập trung vào phát triển hạ tầng AI, nền tảng số, kỹ năng số, kết nối an toàn và thương mại số.

Đại diện Phái đoàn Liên minh châu Âu nhận định, sự kết nối này được kỳ vọng sẽ tạo ra mô hình hợp tác cùng thắng, thúc đẩy tăng trưởng bền vững và bao trùm cho cả hai khối kinh tế.

Trước đó, phát biểu trực tuyến từ Brussels (Bỉ) tại lễ khai mạc Tuần lễ Số quốc tế Việt Nam 2026, bà Renate Nikolay, Phó Tổng Cục trưởng DG CONNECT thuộc Ủy ban châu Âu nhấn mạnh việc làm chủ công nghệ AI giúp các quốc gia nâng cao năng lực cạnh tranh và giữ vững tự chủ chiến lược. Đề cập tới sự tương đồng về tư duy quản trị giữa EU và các nước Đông Nam Á, bà Renate Nikolay cho biết, Đạo luật AI (EU AI Act) chính thức có hiệu lực năm nay với phương thức tiếp cận dựa trên nguyên tắc phòng ngừa rủi ro, vốn là một định hướng tiệm cận với khung chính sách mà Việt Nam và ASEAN triển khai.

Đánh giá cao bứt phá chuyển đổi số của Việt Nam, một quốc gia có nhiều thành tựu phát triển đáng kể trong khu vực, bà Renate Nikolay khẳng định cộng đồng doanh nghiệp châu Âu sẵn sàng đồng hành cùng mục tiêu tự chủ công nghệ của khu vực Đông Nam Á.

Ý kiến của các đại biểu tại diễn đàn gợi mở các hướng hợp tác cụ thể giữa ASEAN và EU. (Ảnh: MINH DUY)

Những trao đổi tại diễn đàn gợi mở các hướng hợp tác cụ thể giữa ASEAN và EU, từ chia sẻ năng lực tính toán, chuẩn hóa dữ liệu đến nghiên cứu chung và đào tạo nhân lực. Việc kết nối các nguồn lực này với nhu cầu của doanh nghiệp, địa phương sẽ góp phần đưa những định hướng hợp tác thành dự án có khả năng triển khai, đồng thời bảo đảm yêu cầu an toàn và tự chủ công nghệ.