Thúc đẩy nông nghiệp tuần hoàn và hữu cơ gắn với chuỗi giá trị

Toàn cảnh Diễn đàn Khuyến nông @ Nông nghiệp về giải pháp phát triển nông nghiệp tuần hoàn, hữu cơ gắn với tăng trưởng xanh và bảo vệ môi trường tại Thái Nguyên ngày 13/11/2026. Ảnh: Cổng TTĐT tỉnh Thái Nguyên

Sáng 13/11/2026, tại Thái Nguyên, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia phối hợp với Cục Chăn nuôi và Thú y, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Thái Nguyên tổ chức Diễn đàn Khuyến nông @ Nông nghiệp với chủ đề “Giải pháp phát triển nông nghiệp tuần hoàn, hữu cơ gắn với tăng trưởng xanh và bảo vệ môi trường”.

Diễn đàn có sự tham dự của 180 đại biểu đại diện các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, hiệp hội, doanh nghiệp, hợp tác xã, hệ thống khuyến nông và nông dân các địa phương Thái Nguyên, Bắc Ninh, Phú Thọ, Lạng Sơn, Tuyên Quang. Tham dự diễn đàn có TSKH Hà Phúc Mịch, Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam (VOAA); GS.TS Đào Thanh Vân, Phó Chủ tịch Hiệp hội.

Các nội dung trao đổi tập trung vào sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm chi phí đầu vào, xử lý an toàn phụ phẩm và chất thải; đồng thời tháo gỡ khó khăn về vốn, tiêu chuẩn, chứng nhận, tổ chức sản xuất và tiêu thụ nông sản.

Xử lý rơm rạ làm phân hữu cơ giúp tận dụng phụ phẩm, bổ sung dinh dưỡng cho đất và hạn chế đốt đồng. Ảnh minh hoạ

Khai thác nguồn phụ phẩm để giảm chi phí sản xuất

Trình bày báo cáo đề dẫn, ông Nguyễn Duy Điều, Phó Trưởng phòng Khuyến nông Chăn nuôi và Thú y, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, khái quát tiềm năng phát triển nông nghiệp tuần hoàn, hữu cơ và những vấn đề cần giải quyết từ thực tiễn triển khai mô hình.

Theo số liệu được Trung tâm Khuyến nông Quốc gia tổng hợp, khối lượng phụ phẩm nông nghiệp cả nước được thống kê trên 156,8 triệu tấn, gồm 88,9 triệu tấn từ trồng trọt, 61,4 triệu tấn phân gia súc, gia cầm, 5,5 triệu tấn từ lâm nghiệp và gần 1 triệu tấn từ thủy sản. Riêng rơm lúa khoảng 42,8 triệu tấn, thân cây ngô khoảng 10 triệu tấn, vỏ trấu khoảng 8,6 triệu tấn.

Tuy nhiên, tỷ lệ phụ phẩm cây trồng được thu gom, sử dụng mới khoảng 52,2%; đối với rơm lúa khoảng 56,3%. Chi phí thu gom, vận chuyển, bảo quản và việc thiếu kết nối giữa nơi phát sinh phụ phẩm với cơ sở chế biến, sử dụng vẫn cản trở khai thác nguồn nguyên liệu này.

Từ các dự án khuyến nông đã triển khai, nhiều cách làm được giới thiệu tại diễn đàn, như chế biến thân cây ngô, rơm và thức ăn thô xanh bằng phương pháp ủ chua; sử dụng chế phẩm sinh học xử lý phân; kết hợp vùng nguyên liệu thức ăn với chăn nuôi và đưa phân sau xử lý trở lại phục vụ trồng trọt.

Nhóm dự án chăn nuôi trâu, bò thịt tuần hoàn gắn với liên kết tiêu thụ có quy mô 2.162 con, ghi nhận hiệu quả kinh tế tăng 10 đến 15%. Các dự án ngô sinh khối làm thức ăn xanh cho gia súc được triển khai trên 250 ha tại 10 tỉnh, năng suất đạt từ 50 tấn/ha, lãi sau chi phí khoảng 25 đến 30 triệu đồng/ha trong điều kiện mô hình.

Đối với chăn nuôi lợn, nhóm mô hình quy mô 5.600 con ghi nhận mức tiết kiệm 1.387 lít nước/con; giá bán cao hơn chăn nuôi thông thường khoảng 25 đến 30% tùy thời điểm. Chất thải được xử lý bằng men vi sinh để tạo nguồn phân hữu cơ phục vụ trồng trọt. Sản phẩm được kết nối tiêu thụ thông qua Tập đoàn Quế Lâm, hợp tác xã và hộ dân.

Nhóm mô hình chăn nuôi gà quy mô 60.000 con tại Phú Thọ, Hà Nội và Thái Nguyên có hiệu quả kinh tế cao hơn 14 đến 17% so với ngoài mô hình. Các hộ đạt bình quân 74,1% số tiêu chí hữu cơ được đánh giá, vì vậy vẫn cần tiếp tục hoàn thiện việc kiểm soát thức ăn, môi trường, hồ sơ sản xuất và các yêu cầu còn thiếu để tiến tới chứng nhận.

Trong trồng trọt, nhóm mô hình lúa hữu cơ theo chuỗi giá trị tại Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Trị có quy mô 810 ha, trong đó 210 ha được chứng nhận hữu cơ; diện tích nhân rộng được ghi nhận là 1.819 ha. Nhóm mô hình chè gắn với chuỗi giá trị có quy mô 20 ha, vùng sản xuất trong dự án đã được chứng nhận hữu cơ, giá trị thu nhập tăng hơn 30%.

Báo cáo đề dẫn cũng nêu kết quả của các hệ thống sản xuất kết hợp. Các dự án tôm sú và lúa quy mô 290 ha tại Đồng bằng sông Cửu Long đạt năng suất tôm trên 600 kg/ha, năng suất lúa khoảng 5,5 tấn/ha, hiệu quả kinh tế trên 70 triệu đồng/ha. Việc nhân rộng cần phù hợp điều kiện nguồn nước, lịch thời vụ và khả năng quản lý chất lượng giống của từng địa bàn.

Để phổ biến kỹ thuật và hỗ trợ chuyển đổi, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia đã tổ chức 142 lớp tập huấn sản xuất nông nghiệp hữu cơ cho 4.260 học viên; tổ chức 21 sự kiện về nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn, thu hút 3.588 đại biểu, trong đó có 2.460 nông dân. Nội dung hỗ trợ tiếp theo được đặt ra là tăng hướng dẫn tại hiện trường, tư vấn hạch toán và theo dõi khả năng duy trì mô hình sau khi kết thúc hỗ trợ.

Chuyển đổi sang sản xuất hữu cơ cần lộ trình phù hợp, gắn cải thiện đất với kiểm soát vật tư đầu vào, tuân thủ quy trình và giám sát chất lượng.

Chuyển đổi từng bước và bảo đảm tính toàn vẹn hữu cơ

Chia sẻ giải pháp thúc đẩy nông nghiệp tuần hoàn, sinh thái và hữu cơ, TSKH Hà Phúc Mịch, Chủ tịch VOAA, đề cập mối quan hệ giữa ba phương thức sản xuất trong sử dụng tài nguyên, bảo vệ môi trường và nâng cao giá trị nông sản.

Tham luận của Hiệp hội phân tích, nông nghiệp tuần hoàn tập trung khép kín dòng vật chất, đưa phụ phẩm và chất thải đã được xử lý phù hợp trở lại làm đầu vào. Nông nghiệp sinh thái vận dụng các nguyên lý sinh thái để thiết kế, quản lý hệ thống sản xuất, gắn với điều kiện tự nhiên và sinh kế cộng đồng. Nông nghiệp hữu cơ có hệ thống tiêu chuẩn đối với quá trình sản xuất, kiểm soát đầu vào, chứng nhận và đưa sản phẩm ra thị trường.

Trên cơ sở đó, VOAA đề xuất lộ trình chuyển đổi từng bước, phù hợp năng lực của nông hộ và điều kiện từng vùng. Ở bước đầu, người sản xuất có thể tận dụng phân chuồng, rơm rạ, phụ phẩm sau thu hoạch để làm phân ủ; kết hợp trồng trọt, chăn nuôi và sử dụng hiệu quả nguồn lực trong mô hình vườn, ao, chuồng, qua đó giảm chi phí mua vật tư bên ngoài.

Bước tiếp theo là điều chỉnh cách tổ chức ruộng vườn, tăng xen canh, đa canh, duy trì thảm phủ, tạo điều kiện cho thiên địch và áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp. Các biện pháp này nhằm phục hồi đất, cải thiện cân bằng sinh thái và giảm sự phụ thuộc vào hóa chất trong sản xuất.

Khi có điều kiện phù hợp, cơ sở tiếp tục hoàn thiện hệ thống sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ, thực hiện yêu cầu chuyển đổi, kiểm soát đầu vào, giám sát và chứng nhận. Lộ trình này cần được xây dựng từ khả năng thực tế của người sản xuất, tránh tạo áp lực chuyển đổi đồng loạt trong khi chưa chuẩn bị đủ kỹ thuật, nguồn lực và đầu ra.

Về cơ hội thị trường, tham luận của VOAA dẫn báo cáo The World of Organic Agriculture 2026 do Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Hữu cơ và IFOAM Organics International công bố, cho biết diện tích đất nông nghiệp hữu cơ của Việt Nam năm 2024 đạt 125.045 ha, đứng thứ năm châu Á. Doanh thu bán lẻ thực phẩm và đồ uống hữu cơ toàn cầu năm 2024 đạt khoảng 145 tỷ euro.

Để tiếp cận thị trường, Hiệp hội đề xuất đồng thời giải quyết các vấn đề về vùng sản xuất, vật tư đầu vào, năng lực kỹ thuật, chứng nhận và liên kết tiêu thụ. Trong đó, việc lựa chọn vùng cần căn cứ điều kiện đất, nước, khả năng kiểm soát ô nhiễm và tổ chức vùng đệm; hỗ trợ tài chính cần quan tâm giai đoạn chuyển đổi và chi phí chứng nhận ban đầu.

Một nội dung được VOAA nhấn mạnh là phát triển nguồn vật tư phù hợp tiêu chuẩn hữu cơ, từ giống, phân bón, thức ăn chăn nuôi đến thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y và chế phẩm sinh học được phép sử dụng. Hiệp hội đề nghị thúc đẩy nghiên cứu, sản xuất vật tư sinh học trong nước với chi phí hợp lý, kết hợp bảo tồn, phục tráng giống cây trồng, vật nuôi bản địa có khả năng thích nghi tốt.

Đối với nông hộ và hợp tác xã quy mô nhỏ, VOAA đề xuất phát huy Hệ thống bảo đảm cùng tham gia (PGS), tăng năng lực giám sát và sự tham gia của cộng đồng. Cùng với đó là xây dựng liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân, minh bạch thông tin truy xuất, mở rộng kênh phân phối, đào tạo theo phương pháp nông dân học nông dân và nâng cao nhận thức của người tiêu dùng.

Chuẩn bị đệm lót sinh học phục vụ chăn nuôi, tận dụng nguyên liệu sẵn có để hỗ trợ xử lý chất thải và giảm ô nhiễm chuồng trại.

Công nghệ phải phù hợp và sản phẩm phải có thị trường

Từ góc độ quản lý ngành, ông Nguyễn Trọng Tuyển, đại diện Cục Chăn nuôi và Thú y, trình bày thực trạng, định hướng và giải pháp phát triển chăn nuôi tuần hoàn gắn với tăng trưởng xanh trong kỷ nguyên số.

Tham luận của Cục nêu những trở ngại như quy mô chăn nuôi nhỏ lẻ, nguồn lực tài chính và trình độ kỹ thuật hạn chế; chi phí đầu tư xử lý môi trường cao; thiếu liên kết giữa các chuỗi giá trị và dữ liệu về phụ phẩm. Các giải pháp được đề xuất gồm hoàn thiện tiêu chuẩn đánh giá mô hình, phát triển cơ sở dữ liệu, ứng dụng công nghệ số và tăng liên kết giữa doanh nghiệp với hợp tác xã, nông hộ.

Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam đề nghị lựa chọn công nghệ trên cơ sở loại chất thải, lưu lượng phát sinh, yêu cầu xử lý, năng lực vận hành và chi phí trong suốt vòng đời công trình. Các giải pháp như ủ hiếu khí, đệm lót sinh học, tách chất thải rắn và lỏng, xử lý kỵ khí tạo khí sinh học hay thu hồi dinh dưỡng cần được thiết kế theo điều kiện từng cơ sở.

Đối với phân chuồng, quy trình phải kiểm soát từ thu gom, phân loại, phối trộn đến độ ẩm, nhiệt độ và thời gian ủ. Nước tái sử dụng, bã và nước thải sau công trình khí sinh học cũng cần được quản lý phù hợp, tránh lây lan mầm bệnh hoặc gây ô nhiễm thứ cấp. Phụ phẩm sử dụng làm thức ăn phải đáp ứng yêu cầu dinh dưỡng, an toàn, được kiểm soát nguy cơ tồn dư hóa chất và độc tố nấm mốc.

Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Thái Nguyên giới thiệu kết quả nghiên cứu, chuyển giao xử lý phụ phẩm chuối thành phân bón hữu cơ vi sinh tại Hưng Yên và Lai Châu; sử dụng phụ phẩm nông, lâm nghiệp làm giá thể ươm giống tại Thái Nguyên. Mô hình giá thể đã sản xuất hơn 72.000 bầu cây giống và 10 tấn giá thể thương phẩm.

Trong so sánh trên quy mô 10.000 bầu cây keo, phương án dùng giá thể hữu cơ có chi phí 600 đồng/bầu, cao hơn mức 320 đồng/bầu của bầu đất, nhưng tỷ lệ cây sống đạt 95%, so với 82% ở bầu đất. Theo hạch toán của mô hình, lợi nhuận đạt 5,4 triệu đồng/10.000 bầu, cao hơn 1,8 triệu đồng, tương ứng 50%. Kết quả được xác định trong điều kiện triển khai cụ thể, là cơ sở để tiếp tục đánh giá khả năng ứng dụng và nhân rộng.

Trung tâm Nghiên cứu Chuyển giao và Dịch vụ Công nghệ Sinh học Hữu cơ giới thiệu dự án chăn nuôi gà thịt bản địa giai đoạn 2022 đến 2024 tại Hà Nội và Thái Nguyên. Từ quy mô ban đầu 18.800 con, mô hình được nhân rộng lên 44.700 con; tỷ lệ nuôi sống đạt 95,2 đến 97%, hiệu quả kinh tế của hộ tham gia tăng 17 đến 17,82% so với hộ ngoài mô hình. Dự án kết hợp sử dụng chế phẩm sinh học, đệm lót, xử lý phân với liên kết tiêu thụ và truy xuất nguồn gốc.

Các tham luận doanh nghiệp bổ sung kinh nghiệm tổ chức chuỗi sản xuất. Tập đoàn Quế Lâm đề cập việc liên kết vùng nguyên liệu, sản xuất thức ăn, chăn nuôi và sử dụng phụ phẩm để sản xuất phân hữu cơ. Đại diện Tập đoàn Dabaco Việt Nam chia sẻ giải pháp chăn nuôi tuần hoàn, an toàn sinh học gắn với tăng trưởng xanh và bảo vệ môi trường.

Về chất lượng và thị trường, Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường lưu ý sản xuất tuần hoàn và sản xuất hữu cơ có quan hệ hỗ trợ nhưng có yêu cầu riêng. Việc tận dụng phụ phẩm hay sử dụng phân hữu cơ chưa đủ để xác định sản phẩm đạt tiêu chuẩn hữu cơ; chứng nhận hữu cơ cũng cần đi cùng hệ thống kiểm soát an toàn thực phẩm ở các khâu sơ chế, chế biến, bảo quản và lưu thông.

Cục đề xuất tăng năng lực kiểm soát nội bộ trong hợp tác xã, công khai thông tin có thể kiểm chứng về tiêu chuẩn áp dụng, tổ chức và thời hạn chứng nhận, lô sản phẩm. Truy xuất nguồn gốc cần gắn với hồ sơ nguyên liệu, sản xuất, kiểm nghiệm, chế biến và đơn hàng, đồng thời tránh tạo thêm các loại hồ sơ trùng lặp cho cơ sở.

Đối với thị trường, cần kết nối vùng nguyên liệu với doanh nghiệp chế biến, nhà phân phối bằng hợp đồng và yêu cầu chất lượng thống nhất. Mô hình khuyến nông phải có phương án tiêu thụ, kiểm soát chi phí và đánh giá hiệu quả bằng lợi nhuận, tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn, khả năng duy trì chứng nhận, lượng phụ phẩm được xử lý an toàn và mức giảm tổn thất sau thu hoạch.

Ông Dương Sơn Hà, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Thái Nguyên, chia sẻ kết quả và định hướng phát triển nông nghiệp tuần hoàn, hữu cơ tại địa phương.

Thái Nguyên gắn mô hình tuần hoàn với sản phẩm chủ lực

Phát biểu tại diễn đàn, ông Dương Sơn Hà, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Thái Nguyên, cho biết địa phương đang thúc đẩy sản xuất an toàn, hữu cơ, ứng dụng công nghệ cao và phát triển liên kết chuỗi giá trị.

Theo báo cáo của Sở, toàn tỉnh có 7.972,7 ha cây trồng được chứng nhận VietGAP và 328,5 ha được chứng nhận hữu cơ. Diện tích hữu cơ gồm chè, cây ăn quả, lúa, dược liệu, nấm ăn và một số cây trồng khác; riêng chè đạt 186,8 ha. Tỉnh đang quản lý, giám sát 194 mã số vùng trồng và có 45.195,96 ha rừng được cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững FSC.

Chương trình khuyến nông giai đoạn 2026 đến 2030 của Thái Nguyên được phê duyệt với kinh phí khoảng 265 tỷ đồng, tập trung xây dựng mô hình, chuyển giao khoa học kỹ thuật và thúc đẩy sản xuất tuần hoàn. Dự án ODA nông nghiệp tuần hoàn xanh triển khai tại 14 xã phía Bắc tỉnh hướng tới xây dựng chuỗi từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ dong riềng, nghệ và bí xanh.

Trong chăn nuôi, các hợp tác xã và trang trại đã ứng dụng công trình khí sinh học, đệm lót sinh học, ủ phân, nuôi giun quế để tận dụng chất thải. Phân sau xử lý được sử dụng cho cây ngô sinh khối và các cây trồng khác; một số mô hình kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm, văn hóa trà để mở rộng nguồn thu.

Tuy nhiên, địa phương còn gặp khó khăn về tích tụ đất đai, bố trí vùng sản xuất và vùng đệm, đầu tư hạ tầng xử lý chất thải, cơ sở chế biến và kinh phí kiểm nghiệm, chứng nhận. Trong những năm đầu chuyển đổi, người sản xuất có thể chịu áp lực giảm năng suất, tăng công lao động, trong khi thương hiệu và đầu ra chưa ổn định, giá bán chưa bù đắp tương xứng chi phí.

Ứng dụng khoa học và công nghệ trong sản xuất chè góp phần nâng cao chất lượng, giá trị nông sản chủ lực của Thái Nguyên. Ảnh minh họa

Thái Nguyên đề xuất ưu tiên vùng sản xuất hữu cơ đối với sản phẩm có lợi thế, tăng đào tạo doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân; hỗ trợ công nghệ xử lý phụ phẩm, chế biến và truy xuất nguồn gốc. Tỉnh cũng đề nghị tăng khả năng tiếp cận tín dụng xanh, hỗ trợ chi phí chứng nhận và phát triển liên kết với doanh nghiệp tiêu thụ.

Kinh nghiệm từ các địa phương khác tiếp tục làm rõ yêu cầu tổ chức chuỗi tuần hoàn. Trung tâm Khuyến nông Tuyên Quang giới thiệu dự án chăn nuôi trâu, bò thịt tuần hoàn giai đoạn 2023 đến 2025 với quy mô 500 con, hiệu quả kinh tế tăng 19,14% so với chăn nuôi đại trà. Dự án chế biến 140,7 tấn thức ăn thô xanh, xử lý 512,2 tấn phân chuồng hoai mục phục vụ trồng trọt và hình thành một chuỗi liên kết tiêu thụ.

Tham luận của các đơn vị Phú Thọ, Lạng Sơn, Bắc Ninh và Lào Cai đề cập việc lựa chọn sản phẩm chủ lực, đặc sản, gắn tận dụng phụ phẩm với tổ chức vùng nguyên liệu và thị trường. Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) bổ sung kinh nghiệm về các giải pháp dựa vào tự nhiên, vận dụng chức năng hệ sinh thái để bảo vệ đất, nước, đa dạng sinh học và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Trong phiên thảo luận, các đại biểu trao đổi về công nghệ phù hợp quy mô nông hộ, an toàn sinh học, lộ trình chứng nhận và liên kết đầu ra. Phát biểu bế mạc, ông Lê Minh Lịnh, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, đề nghị bắt đầu từ phụ phẩm tại chỗ, làm rõ cách xử lý và nơi sử dụng sau xử lý; đồng thời chuẩn bị điều kiện chuyển đổi hữu cơ và tiêu thụ sản phẩm.

Trung tâm sẽ tổng hợp kiến nghị báo cáo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, phối hợp các địa phương và đơn vị liên quan lựa chọn mô hình phù hợp để hỗ trợ kỹ thuật, kết nối thị trường và theo dõi hiệu quả.

Trước đó, chiều 12/11, các đại biểu đã tham quan mô hình sản xuất nông nghiệp tuần hoàn tại xóm Nguyễn Sơn, xã Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên, trao đổi kinh nghiệm áp dụng kỹ thuật trong điều kiện thực tế.