Thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp: Từ sắp xếp đến kiến tạo phát triển
ĐBP - Một năm sau khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được triển khai, Điện Biên đã đi qua một cuộc sắp xếp lớn: Từ 129 đơn vị hành chính cấp xã được tổ chức lại thành 45 xã, phường; cấp huyện kết thúc hoạt động. Đằng sau những thay đổi về địa giới và tổ chức bộ máy là một cuộc chuyển động sâu rộng hơn, khi mỗi cán bộ phải thích nghi với vị trí, nhiệm vụ mới; chính quyền cơ sở được trao thêm quyền hạn, đồng thời gánh thêm trách nhiệm; cách điều hành và phục vụ người dân cũng từng bước thay đổi. Từ thực tiễn cơ sở cho thấy, hành trình một năm vận hành mô hình mới từ “sắp xếp” sang “vận hành”, từ đó mở ra một cách quản trị gần dân, chủ động, tạo động lực phát triển.
Bài 1: Đi qua cuộc sắp xếp lớn
Từ 129 đơn vị hành chính cấp xã còn 45 xã, phường; từ một bộ máy có ba cấp thành hai cấp chính quyền – sự thay đổi được nhìn thấy trước hết trên bản đồ hành chính. Nhưng với cán bộ và người dân, cuộc sắp xếp ấy hiện hữu trong những cung đường dài hơn, nơi làm việc mới, những xáo trộn trong đời sống... Sau một năm, phía sau những đường ranh giới mới là một cuộc thích nghi lớn của cả bộ máy và đời sống cơ sở.
Những đường ranh giới mới
6 giờ sáng, chị Nguyễn Thị Lý rời nhà ở trung tâm xã Mường Ảng để bắt đầu một ngày làm việc mới tại xã Mường Lạn. Trước đây, nơi làm việc cách nhà chưa đầy 1km. Sau khi các đơn vị hành chính được sắp xếp, địa bàn công tác thay đổi, quãng đường đi làm cũng dài hơn 30km. Những ngày đầu, sự thay đổi ấy khiến sinh hoạt gia đình của chị bị đảo lộn. Thời gian di chuyển tăng lên, giờ giấc cũng phải điều chỉnh theo. Nhưng rồi, như nhiều cán bộ, công chức khác, chị dần thích nghi với nơi làm việc mới. “Ngày đầu cũng thấy bất tiện. Đi làm xa hơn, giờ giấc sinh hoạt gia đình phải thay đổi. Nhưng sau một thời gian thì quen dần. Điều quan trọng là mình phải thích nghi với yêu cầu công việc mới ” - chị Lý chia sẻ.
Cán bộ Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Mường Lạn giải quyết thủ tục hành chính cho người dân.
Sự thay đổi của chị Nguyễn Thị Lý là một lát cắt nhỏ trong cuộc sắp xếp hành chính có quy mô lớn của Điện Biên. Từ ngày 1/7/2025, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, từ 129 đơn vị hành chính cấp xã, toàn tỉnh tổ chức lại còn 42 xã và 3 phường; 84 đơn vị được sắp xếp, giảm khoảng 65,1%. Cùng với đó, cấp huyện kết thúc hoạt động, chính quyền địa phương được tổ chức theo mô hình 2 cấp. Trên bản đồ, những đường ranh giới mới được xác lập bằng nghị quyết. Nhưng phía sau đó là một không gian quản lý rộng hơn, khoảng cách giữa các khu dân cư và trung tâm hành chính ở nhiều nơi cũng xa hơn; trụ sở, nơi làm việc, chỗ ở của cán bộ và phương thức vận hành bộ máy đều phải thích ứng.
Xã Sín Thầu được hình thành trên cơ sở sáp nhập 3 xã cũ: Sín Thầu, Sen Thượng và Leng Su Sìn. Đây là xã có diện tích lớn nhất tỉnh sau sắp xếp, cách trung tâm hành chính tỉnh hơn 230km đường bộ, với 21 bản, hơn 6.100 người thuộc 4 dân tộc. Thời điểm mới sáp nhập, gần 100 cán bộ, công chức, người hoạt động không chuyên trách phải làm việc trong điều kiện cơ sở vật chất chật hẹp. Trụ sở cũ được tận dụng, ngăn tạm thành 7 phòng làm việc cho hơn 50 người. Những cuộc họp có trên 25 người phải mượn nhà đa năng của trường học. Cùng với đó, xã chưa có nhà công vụ. Hơn 60 cán bộ phải di chuyển từ 18–30km mỗi ngày. Khu vực xung quanh cũng không có nhiều nhà cho thuê, nên không ít người phải nghỉ trưa ngay tại bàn làm việc.
Anh Lưu Bá Thượng, công tác tại Văn phòng HĐND và UBND xã Sín Thầu, chia sẻ: “Điều kiện làm việc hiện tại của chúng tôi thật sự khó khăn, thời tiết nắng nóng, phòng làm việc chật chội, oi bức. Nhưng chúng tôi quyết tâm duy trì bộ máy hoạt động trơn tru, không để công việc bị gián đoạn, người dân phải chờ đợi”.
Tại Quảng Lâm, những khó khăn sau sắp xếp hiện rõ từ điều kiện làm việc đến khoảng cách địa lý. Xã mới được hợp nhất từ Quảng Lâm và Na Cô Sa, trong khi trụ sở cũ không đủ diện tích, các bộ phận phải làm việc tại hai địa điểm. Khối Đảng, đoàn thể và Trung tâm Phục vụ hành chính công sử dụng trụ sở UBND xã cũ; khối UBND chuyển sang khu trường tiểu học cũ với 7 phòng học cấp 4. Phòng làm việc được tận dụng tối đa, lãnh đạo xã chia sẻ không gian để dành chỗ cho cán bộ trực tiếp giải quyết hồ sơ. Những ngày đầu, khu làm việc còn chưa có nước sạch, cán bộ phải sử dụng nước suối; sau đó xã lắp thêm 2 máy lọc nước để cải thiện điều kiện sinh hoạt.
Khoảng cách cũng trở thành một thử thách. Hơn một nửa cán bộ, công chức đến từ địa bàn Nậm Pồ, Mường Nhé trước đây và Na Cô Sa cũ, có người phải di chuyển 30–60km mỗi ngày. Xã chỉ bố trí tạm được chỗ ở cho 7–8 người tại trạm y tế cũ, số còn lại phải thuê trọ.
Với chị Nguyễn Thị Bích Đào, công chức Văn hóa – Xã hội, quãng đường gần 40km từ nhà ở trung tâm Mường Nhé đến nơi làm việc khiến chị phải thuê phòng cùng đồng nghiệp, mỗi tuần mới về thăm con một lần. “Nhớ con lắm, nhưng công việc không thể gián đoạn. Chúng tôi động viên nhau cố gắng, vì dân, vì trách nhiệm với xã mới” - chị Đào chia sẻ.
Cán bộ xã Quảng Lâm khắc phục khó khăn, đảm bảo hiệu quả công việc.
Những câu chuyện ở cơ sở cho thấy, phía sau việc sắp xếp địa giới và bộ máy là một hành trình thích nghi với nhiều thay đổi: Nơi làm việc, khoảng cách, nhiệm vụ và cả cách phục vụ người dân. Trong hành trình ấy, yêu cầu đặt ra với chính quyền cơ sở không chỉ là ổn định tổ chức, mà phải nhanh chóng vận hành thông suốt, gần dân và chủ động giải quyết công việc từ cơ sở.
Gần dân để hiểu dân
Ở Huổi Chạ 1, xã Mường Nhé, anh Vàng A Chư từng nhiều lần đi làm thủ tục hành chính. Điều anh quan tâm sau khi mô hình mới vận hành là những việc của người dân sẽ được giải quyết ở đâu, gặp ai và đi qua những bước nào. Theo anh Chư, trước đây có những công việc phải qua nhiều cấp. Nay nhiều nhiệm vụ được chuyển về xã, người dân có thể trực tiếp trao đổi với cán bộ cơ sở. “Cán bộ ở xã gần dân hơn thì người dân cũng dễ hỏi, dễ trao đổi. Nhưng xã mới rộng, có bản cách trung tâm khá xa nên đi lại vẫn là vấn đề” – anh Vàng A Chư chia sẻ.
Vợ Chồng anh Vàng A Chư, bản Huổi Chạ 1, xã Mường Nhé giải quyết thủ tục hành chính tại Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Mường Nhé.
Khoảng cách địa lý vì thế vẫn là một bài toán. Nhưng cùng với việc tổ chức lại địa giới, cách chính quyền tiếp cận cơ sở cũng đang có những thay đổi. Ở xã Thanh Yên, ngay sau khi tiếp cận địa bàn mới, Bí thư Đảng ủy xã Nguyễn Văn Toản thường xuyên dành thời gian xuống các thôn, bản để gặp gỡ ban quản lý thôn và người dân, nghe những vấn đề đang đặt ra từ cơ sở. Tại các buổi gặp gỡ, người dân phản ánh, đề nghị nhiều nội dung thiết thực: Có nơi đề nghị nâng cấp đường giao thông; nơi cần sửa chữa hệ thống thủy lợi, khơi thông dòng chảy, phòng chống ngập úng; nơi mong muốn được định hướng phát triển du lịch cộng đồng…
Những kiến nghị ấy đều được Bí thư Đảng ủy xã ghi nhận, phân loại theo thẩm quyền để xử lý hoặc báo cáo cấp có thẩm quyền. Với những việc có thể chủ động thực hiện, xã tìm cách giải quyết ngay từ cơ sở. Đơn cử như, sau một lần đi thực tế, Bí thư Đảng ủy xã đã chỉ đạo UBND xã, Đoàn Thanh niên và Hội Cựu chiến binh san gạt mặt bằng, rải cấp phối, mở rộng đoạn đường từ bản On đến thôn Yên Trường, giảm tình trạng lầy lội, trơn trượt khi người dân đi lại.
Bí thư Đảng ủy xã Nguyễn Văn Toản cho biết: “Việc xuống cơ sở không đơn thuần là một chuyến kiểm tra. Cấp cơ sở phải gần dân, lắng nghe nhân dân, thực sự hiểu dân, hoạt động với tinh thần phục vụ nhân dân. Từ những cuộc gặp ấy, các vấn đề phát triển kinh tế - xã hội của địa phương cũng được nhìn nhận cụ thể hơn, dựa trên tiềm năng, lợi thế và điều kiện thực tế của từng địa bàn”.
Ở xã Quài Tở, việc gặp gỡ người dân được thực hiện theo một cách khác. UBND xã tổ chức gặp mặt, đối thoại với trưởng bản để nắm tình hình ngay từ cơ sở. Tại đây, nhiều vấn đề được đưa ra như: Tranh chấp đất đai, quản lý đất sản xuất, tình trạng lấn chiếm dòng suối, nhu cầu làm đường, xây dựng kè chống sạt lở…
Chủ tịch UBND xã Quài Tở Nhữ Duy Đông cho rằng trưởng bản là cầu nối trực tiếp giữa chính quyền và nhân dân, bởi đây là những người nắm rõ tình hình đời sống, sản xuất cũng như những vấn đề phát sinh trong cộng đồng. Ông Đông cho biết: “Các trưởng bản là cầu nối quan trọng giữa chính quyền với nhân dân, giữ vai trò chủ chốt trong việc triển khai các chủ trương, chính sách, đồng thời là người trực tiếp tiếp nhận, phản ánh tâm tư, nguyện vọng của người dân đến cấp ủy, chính quyền địa phương”.
Từ Sín Thầu, Quảng Lâm đến Thanh Yên, Quài Tở, những câu chuyện khác nhau đang cho thấy một điểm chung, đó là sau khi đường ranh giới hành chính được vẽ lại, bộ máy ở cơ sở cũng phải tìm một cách vận hành mới.
Theo ông Nguyễn Tiến Đạt, Giám đốc Sở Nội vụ, sau sắp xếp, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, bộ máy chính quyền tại Điện Biên hoạt động ổn định; các xã, phường đã phân công nhiệm vụ, duy trì hoạt động và giải quyết công việc cho người dân, không để công việc bị gián đoạn. Tuy nhiên, tại những địa bàn rộng, xa trung tâm, khó khăn về trụ sở, nơi ở và điều kiện đi lại của cán bộ vẫn cần tiếp tục được tháo gỡ.
Một mô hình mới, một bộ máy mới đã hình thành. Nhưng để một bộ máy mới thực sự vận hành trơn tru cần thời gian, sự thích nghi và quan trọng hơn cả là một cách làm mới. Và câu hỏi đặt ra sau cuộc sắp xếp ấy không còn đơn thuần là “bộ máy đã giảm được bao nhiêu đầu mối?” Mà là: Những con người trong bộ máy mới đã đủ gần dân, đủ năng lực và đủ trách nhiệm để lấp đầy khoảng cách sau những đường ranh giới mới hay chưa?