Thương chiến tạm lắng, cạnh tranh Mỹ - Trung đổi sang mặt trận nào?

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã có cuộc hội đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Nhà Trắng trong chuyến thăm cấp Nhà nước tới Mỹ. Đây là lần đầu tiên một lãnh đạo Trung Quốc thực hiện chuyến thăm như vậy sau hơn một thập kỷ. Cuộc gặp diễn ra khi hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn bị cuốn vào tranh chấp kéo dài về thương mại và trí tuệ nhân tạo.

Đáng chú ý, Tổng thống Trump đích thân đến căn cứ liên hợp Andrews đón ông Tập - nghi thức tiếp đón hiếm hoi, bởi Tổng thống Mỹ hầu như không bao giờ ra sân bay đón nguyên thủ nước ngoài đến Washington. Theo thông lệ, nhiệm vụ này thường thuộc về trưởng ban lễ tân, quan chức quân sự cấp cao, đại sứ hoặc thành viên chính quyền Mỹ.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump. (Ảnh: AP)

Cuộc chiến thương mại tạm lắng

Ngay sau khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai tại Nhà Trắng vào tháng 1/2025, Mỹ áp đặt thuế quan đối với hàng hóa Trung Quốc. Thời điểm đó, ông Trump cáo buộc Bắc Kinh tạo điều kiện cho việc buôn lậu fentanyl - loại ma túy chết người vào Mỹ.

Đáp lại, Bắc Kinh đáp trả bằng mức thuế riêng, hạn chế xuất khẩu kim loại đất hiếm rất quan trọng cho việc phát triển và sản xuất những sản phẩm công nghệ cao, từ điện thoại thông minh đến máy bay chiến đấu. Có thời điểm, thuế quan tiến gần đến mức 150% trước khi bị tạm dừng để tạo thời gian cho cuộc đàm phán.

Cuối cùng, lãnh đạo 2 nước đạt được thỏa thuận ngừng chiến bên lề Hội nghị thượng đỉnh lần thứ 32 Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC 32) tại Hàn Quốc vào ngày 30/10/2025 và họ gặp nhau thêm một lần nữa vào tháng 5/2026 khi ông Trump đến Bắc Kinh.

Cho đến thời điểm ông Tập đặt chân đến Washington trong chuyến thăm kéo dài từ ngày 23 - 25/9, chính quyền ông Trump tuyên bố Mỹ và Trung Quốc nhất trí gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại thêm 2 tháng, đến ngày 10/1/2027. Theo Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent, thông qua quyết định này, 2 bên sẽ có thời gian để đàm phán một thỏa thuận thương mại lớn hơn.

“Chúng tôi gặp nhau hôm nay để xem liệu có thể đạt một thỏa thuận lớn hơn thay vì chỉ một loạt thỏa thuận nhỏ hay không”, ông Bessent nói, đồng thời nhấn mạnh việc gia hạn 2 tháng sẽ giúp Mỹ và Trung Quốc “có thêm thời gian để xem chúng ta có thể làm gì trên mặt trận kinh tế”.

Những đòn trả đũa qua lại giữa Mỹ - Trung ở giai đoạn thương chiến căng thẳng từng khiến mức thuế bị áp lên tới 3 con số. Thỏa thuận đạt được tại Busan (Hàn Quốc) giúp giảm mạnh mức thuế này. Bắc Kinh cũng đồng ý khôi phục nguồn cung nam châm đất hiếm và khoáng sản quan trọng khác.

Tuy nhiên, khi được hỏi liệu hai bên có thể đạt thỏa thuận trước ngày 10/1 hay không, ông Bessent nói rằng hiện vấn đề này vẫn chưa rõ. Ông nhấn mạnh Washington cũng đang thúc ép Trung Quốc thực hiện “đầy đủ hơn” những cam kết trong thỏa thuận hiện tại trong những tháng tới.

Nhà lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc hội đàm tại Phòng Bầu dục. (Ảnh: Reuters)

Phần lớn các nhà phân tích bác bỏ hy vọng về một thoả thuận thương mại lớn hơn giữa Mỹ và Trung Quốc. Họ cho rằng ngoài thuế quan, sự căng thẳng giữa hai cường quốc còn bao gồm lệnh trừng phạt mới của Mỹ đối với những nước mua dầu của Nga, cụ thể là Trung Quốc và hạn chế sâu rộng về đầu tư, nghiên cứu. Trong đó, chưa kể đến cuộc chạy đua ngày càng gay gắt để giành vị thế thống trị trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo .

“Việc gia hạn 2 tháng không phải là cầu nối dẫn đến thỏa thuận lớn mà chỉ là cái bao cát tạm thời để ngăn chặn trận lụt mang tính cấu trúc”, ông Einar Tangen, chuyên gia nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Đổi mới Quản trị Quốc tế (CIGI), tổ chức tư vấn chính sách có trụ sở tại Canada và hiện làm việc tại Bắc Kinh cho hay.

Cắt giảm mạnh thuế quan

Dù nhiều chuyên gia không lạc quan về tính dài hạn của việc gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại nhưng ngay sau khi ông Tập kết thúc chuyến thăm Washington, Trung Quốc và Mỹ nhất trí cắt giảm thuế quan áp đặt lên lượng hàng hóa nhập khẩu trị giá 60 tỷ USD từ mỗi bên, bao gồm nhiều mặt hàng từ ngô Mỹ đến mỹ phẩm và từ thiết bị gia dụng Trung Quốc đến đồ chơi.

Theo tuyên bố của Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer, cả hai nước đều đề xuất áp dụng mức thuế ưu đãi hơn đối với những mặt hàng không nhạy cảm trị giá 30 tỷ USD. Đối với Washington, điều đó kỳ vọng “mở ra cơ hội tiếp cận thị trường tốt hơn” cho khoảng 30% hàng xuất khẩu của Mỹ sang Trung Quốc.

Cụ thể, hai bên nhất trí giảm thuế đối với lượng hàng hóa nhập khẩu từ nhau trị giá khoảng 30 tỷ USD trên cơ sở có đi có lại, trong đó thuế đối với khoảng 90% số mặt hàng thuộc diện áp dụng sẽ được hạ xuống mức thuế tối huệ quốc (MFN) - mức thuế nhập khẩu “tiêu chuẩn” mà một nước áp dụng cho hàng hóa đến từ tất cả thành viên WTO, theo nguyên tắc không phân biệt đối xử. Các đợt cắt giảm được thực hiện đồng thời sau khi mỗi bên hoàn tất các thủ tục pháp lý trong nước.

Việc giảm thuế quan có đi có lại cũng như gia hạn thỏa thuận ngừng chiến thương mại là một trong những điểm nổi bật chính từ hội nghị thượng đỉnh lần thứ hai trong năm nay giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Donald Trump được tổ chức tại Washington.

Phần lớn các nhà phân tích bác bỏ hy vọng về một thoả thuận thương mại lớn hơn giữa Mỹ và Trung Quốc. (Ảnh: Gfmag.com)

Đồng thời, hai nước nhất trí thành lập Ủy ban Thương mại (Board of Trade) trong khuôn khổ cơ chế tham vấn kinh tế - thương mại Trung - Mỹ với mục tiêu chính là tối ưu hóa thương mại song phương. Ủy ban Thương mại sẽ là nền tảng quan trọng và bảo đảm về mặt thể chế để hai nước liên tục mở rộng “danh sách hợp tác” và rút ngắn “danh sách vấn đề” trong các công việc kinh tế - thương mại.

Đội ngũ kinh tế - thương mại hai nước cũng nhất trí đưa mặt hàng than nhập khẩu từ Mỹ vào Trung Quốc vào khuôn khổ cắt giảm thuế quan có đi có lại, dự kiến tạo thuận lợi cho việc Trung Quốc nhập khẩu than từ Mỹ trong năm 2027 và 2028. Tương tự, Bắc Kinh sẽ tìm cách giảm thuế đối với hải sản và nhiều sản phẩm gỗ, mỹ phẩm cùng thiết bị y tế của Mỹ.

Trong danh sách khác có đề cập đến việc Washington cắt giảm thuế quan có đi có lại đối với thiết bị gia dụng nhỏ của Trung Quốc như máy pha cà phê và máy nướng bánh mì, đồ dùng ăn uống, chăn, ga trải giường. Danh sách này cũng bao gồm đồ chơi, pháo hoa, hoa giả, đèn trang trí cây thông Noel và nhiều đồ trang trí ngày lễ khác cùng ghế ngồi ô tô cho trẻ em.

Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, thỏa thuận này được kỳ vọng giúp ổn định thương mại song phương và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hàng hóa của Trung Quốc vào thị trường Mỹ, đồng thời đáp ứng nhu cầu thị trường trong nước và tăng cường hợp tác thương mại trong các lĩnh vực nông sản, năng lượng, hàng chế tạo và hàng tiêu dùng.

Cuộc đua phát triển AI

Hội nghị thượng đỉnh giữa ông Tập và ông Trump càng trở nên đáng chú ý trong bối cảnh gần đây khi các nhà phát triển và lãnh đạo ngành trí tuệ nhân tạo (AI) cảnh báo những sản phẩm AI có thể sớm vượt khỏi khả năng kiểm soát, đặt ra mối đe dọa đối với nhân loại.

Ông Trump gọi AI là “siêu trí tuệ” và tuyên bố trước Đại hội đồng Liên hợp quốc rằng ông “hoàn toàn bác bỏ mọi nỗ lực xây dựng kế hoạch toàn cầu hóa để kiểm soát” công nghệ này.

Trong khi đó, AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong lĩnh vực quân sự khiến vấn đề trở nên phức tạp hơn, bởi những nỗ lực của Bắc Kinh hoặc Washington nhằm hạn chế công nghệ này đều có thể tạo ra lợi thế tiềm tàng trên chiến trường cho đối thủ siêu cường.

AI vẫn là lĩnh vực mà hai nước có thể tìm thấy một số lợi ích chung. (Ảnh: CNBC)

Việc Tổng thống Trump phản đối mọi hình thức quản lý, cả trong nước lẫn quốc tế làm giảm đáng kể khả năng đạt được thỏa thuận lớn giữa Mỹ và Trung Quốc về vấn đề này. Dù Trung Quốc không muốn chịu sự kiểm soát từ bên ngoài, song Bắc Kinh cho thấy sự cởi mở hơn với việc xây dựng cơ chế bảo vệ thể chế và thúc đẩy đồng thuận toàn cầu về cách ứng phó với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, dù vẫn chưa rõ nước này có sẵn sàng biến những tuyên bố đó thành hành động cụ thể hay không.

Dù vậy, AI vẫn là lĩnh vực mà hai nước có thể tìm thấy một số lợi ích chung. Với tư cách là trưởng đoàn đàm phán trong cơ chế tham vấn kinh tế và thương mại Trung - Mỹ, Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong và Bộ trưởng Tài chính Bessent thiết lập kênh đối thoại về trí tuệ nhân tạo và tiến hành cuộc thảo luận đầu tiên về những rủi ro và lợi ích liên quan đến AI. Hai bên nhất trí tổ chức cuộc đối thoại tiếp theo trước cuối tháng 11 năm nay và thiết lập kênh liên lạc về sự cố AI.

Nhìn chung, cuộc gặp thượng đỉnh giữa lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc được tổ chức với những nghi thức ngoại giao đáng chú ý, trong bối cảnh cộng đồng quốc tế đặt nhiều kỳ vọng. Dù vậy, bất đồng sâu sắc giữa hai bên về chiến lược, thương mại, công nghệ và quản trị AI vẫn là những rào cản lớn khiến triển vọng đạt được thỏa thuận mang tính đột phá bị hạn chế.

Nhìn tổng thế, nếu xét ngắn hạn, những kết quả thực tế hơn có thể là duy trì đối thoại, kéo dài thời gian đình chiến thương mại, mở thêm các kênh liên lạc và giảm nguy cơ xảy ra những sự cố quân sự ngoài ý muốn. Đáng chú ý, việc tiếp tục trao đổi về AI cũng có thể được xem là một phần trong nỗ lực rộng hơn nhằm kiểm soát rủi ro giữa 2 cường quốc trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc vẫn tiếp diễn.