Thượng đỉnh EU: Khi sức ép thử thách sự đồng lòng

Các nhà lãnh đạo EU đang nhóm họp tại Brussels trong bối cảnh những biến động địa chính trị tiếp tục tác động trực tiếp đến kinh tế và an ninh châu Âu. Xung đột tại Trung Đông đẩy giá năng lượng tăng cao, xung đột Nga - Ukraine chưa có lối ra rõ ràng, trong khi cạnh tranh công nghiệp với Trung Quốc ngày càng gay gắt. Quan hệ xuyên Đại Tây Dương cũng xuất hiện những bất đồng mới về cách tiếp cận cuộc xung đột tại Ukraine.

Trong hai ngày 15-16/10, các nhà lãnh đạo EU tập trung tại Brussels để thảo luận về những vấn đề cấp thiết mà khối đang phải đối mặt. Ảnh: Politico

Những vấn đề này không tồn tại độc lập. Giá năng lượng cao làm suy giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp, gia tăng chi phí sinh hoạt và gây sức ép lên ngân sách công. Trong khi đó, các cam kết về quốc phòng, hỗ trợ Ukraine, chuyển đổi xanh và phát triển công nghệ của khối đều đòi hỏi nguồn lực lớn hơn. Theo các chuyên gia, thách thức hiện tại đối với EU là xác định thứ tự ưu tiên và dung hòa lợi ích giữa 27 quốc gia thành viên. Khả năng chuyển những tuyên bố về đoàn kết thành các quyết sách cụ thể sẽ quyết định mức độ chủ động của khối trước những biến động bên ngoài.

Năng lượng: Giảm sức ép trước mắt, bảo đảm an ninh dài hạn

Giá năng lượng là một trong những vấn đề cấp bách nhất tại hội nghị thượng đỉnh EU ở Brussels lần này. Những biến động trên thị trường năng lượng khiến các chính phủ châu Âu chịu sức ép phải đưa ra biện pháp hỗ trợ thiết thực cho người dân và doanh nghiệp. Chi phí nhiên liệu tăng không chỉ làm gia tăng gánh nặng sinh hoạt mà còn đẩy chi phí sản xuất lên cao, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của các ngành công nghiệp sử dụng nhiều năng lượng.

Thủ tướng Italy Giorgia Meloni và Thủ tướng Hy Lạp Kyriakos Mitsotakis đã kêu gọi EU nới lỏng các quy tắc tài khóa để chính phủ các nước có thể triển khai những biện pháp hỗ trợ tạm thời, có mục tiêu. Tuy nhiên, một số thành viên lo ngại việc nới lỏng quá mức sẽ làm gia tăng thâm hụt ngân sách, khuyến khích tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch và làm chậm quá trình chuyển đổi xanh. Sáu nước gồm Áo, Đức, Italy, Ba Lan, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha cũng đề xuất áp thuế trên toàn EU đối với lợi nhuận bất thường của các doanh nghiệp năng lượng. Dù vậy, sáng kiến này chưa nhận được sự đồng thuận cần thiết.

Những bất đồng cho thấy EU đang phải cân bằng giữa hai yêu cầu: giảm chi phí năng lượng ngay lập tức và bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn. Hỗ trợ khẩn cấp có thể giúp giảm bớt khó khăn trước mắt, nhưng không thể thay thế những giải pháp căn cơ như đa dạng hóa nguồn cung, phát triển năng lượng sạch và tăng khả năng chống chịu của hệ thống năng lượng.

Ngân sách dài hạn: Bài toán về những ưu tiên chung

Nếu năng lượng là sức ép trước mắt, ngân sách giai đoạn 2028 - 2034 là phép thử đối với tầm nhìn phát triển của EU. Đề xuất ngân sách ban đầu trị giá 1.760 tỷ euro, tương đương 1,26% tổng thu nhập quốc dân của khối, đã vấp phải phản đối từ các quốc gia đóng góp ròng lớn. Phương án điều chỉnh do Ireland, nước giữ chức Chủ tịch luân phiên EU đưa ra đã giảm 141 tỷ euro so với dự thảo ban đầu, nhưng vẫn chưa thu hẹp được khoảng cách giữa các nhóm thành viên.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz không đồng quan điểm về ngân sách EU bảy năm tới. Ảnh: France24

Nhóm các nước đề cao kỷ luật tài khóa, gồm Áo, Đan Mạch, Phần Lan, Hà Lan, Thụy Điển và Đức, muốn cắt giảm sâu hơn. Ngược lại, nhóm 17 nước ủng hộ chính sách gắn kết cho rằng việc cắt giảm quá mạnh có thể làm suy yếu các chương trình hỗ trợ nông nghiệp và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các thành viên.

Đáng chú ý, nghiên cứu, công nghệ, hành động vì khí hậu, an ninh và chính sách đối ngoại cũng nằm trong số những lĩnh vực chịu sức ép điều chỉnh ngân sách. Đây lại là các lĩnh vực có ý nghĩa thiết yếu đối với tham vọng nâng cao năng lực cạnh tranh và củng cố vị thế quốc tế của EU. Nếu các thành viên không thống nhất được cách đóng góp và phân bổ ngân sách, những mục tiêu này khó chuyển thành hành động.

Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa kêu gọi các nước vượt qua những giới hạn cứng nhắc trong đàm phán, hướng tới đạt thỏa thuận vào cuối năm 2026 để kịp hoàn tất các thủ tục trước khi ngân sách mới có hiệu lực vào năm 2028. Tuy nhiên, yêu cầu đạt đồng thuận giữa các thành viên khiến tiến trình này trở nên phức tạp. Kết quả đàm phán sẽ phản ánh mức độ sẵn sàng chia sẻ chi phí và trách nhiệm của các nước trong việc theo đuổi những mục tiêu chung.

Thương mại: Cân bằng giữa hợp tác và bảo vệ lợi ích kinh tế

Quan hệ thương mại với Trung Quốc là một thách thức chiến lược khác với EU. Brussels đang đối mặt với mức thâm hụt thương mại khoảng 1 tỷ euro mỗi ngày, làm gia tăng lo ngại về sự mất cân đối trong quan hệ kinh tế và sức ép đối với các ngành công nghiệp châu Âu.

Trong chuyến thăm Bắc Kinh tuần trước hội nghị, Ủy viên Thương mại EU Maroš Šefčovič đạt được những nhượng bộ sơ bộ liên quan đến ô tô hybrid, đất hiếm, nam châm vĩnh cửu và quyền tiếp cận thị trường cho doanh nghiệp châu Âu. Những kết quả này giúp giảm nguy cơ đối đầu thương mại toàn diện trước mắt, nhưng chưa giải quyết được các bất đồng mang tính cấu trúc.

Theo các chuyên gia, thách thức của EU là tìm được điểm cân bằng giữa bảo vệ năng lực sản xuất trong nước, duy trì môi trường thương mại có thể dự đoán và tránh để căng thẳng kinh tế biến thành đối đầu kéo dài. Điều này đòi hỏi châu Âu vừa tăng cường khả năng cạnh tranh của chính mình, vừa sử dụng đối thoại và các công cụ thương mại một cách có mục tiêu.

Bài toán Ukraine, mở rộng khối và di cư

Ngoài các vấn đề kinh tế, hội nghị còn thảo luận về Ukraine, mở rộng EU, cải cách cơ chế ra quyết định và di cư. Những nội dung này cho thấy chương trình nghị sự của khối ngày càng phải xử lý đồng thời các thách thức từ bên ngoài và những khác biệt nội tại.

Trong đó, vấn đề Ukraine tiếp tục bộc lộ những khác biệt trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương, sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump cho phép nối lại một phần hoạt động nhập khẩu dầu diesel của Nga thông qua cơ chế miễn trừ trừng phạt đến tháng 4/2027. Trong khi Washington kêu gọi Kiev ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu của Nga, các nước châu Âu lo ngại những nhượng bộ này có thể làm suy yếu sức ép đối với Moscow và bất lợi cho Ukraine. Vì vậy, hội nghị vừa phải khẳng định sự ủng hộ đối với Kiev, vừa đặt ra yêu cầu duy trì đối thoại với Mỹ trong bối cảnh hai bên còn khác biệt về cách tiếp cận cuộc xung đột.

Trong vấn đề mở rộng khối, Montenegro đặt mục tiêu hoàn tất các chương đàm phán gia nhập trong năm 2026. Tuy nhiên, tiếp nhận thành viên mới không chỉ là câu chuyện mở rộng địa lý và chính trị. EU còn phải tính đến khả năng vận hành của các thể chế, cơ chế ra quyết định và việc phân bổ nguồn lực trong một liên minh lớn hơn.

Về di cư, những bất đồng giữa Tây Ban Nha và Italy sau khủng hoảng biên giới Ceuta tiếp tục cho thấy khó khăn trong việc thống nhất chính sách giữa các nước có vị trí địa lý và lợi ích khác nhau. Những khác biệt này có thể tác động đến khả năng phối hợp chung trong quản lý biên giới và xử lý các tình huống khẩn cấp.

Tìm tiếng nói chung giữa những bất đồng

Nhìn tổng thể, hội nghị thượng đỉnh Brussels diễn ra vào thời điểm EU phải đồng thời giải quyết nhiều mục tiêu có thể cạnh tranh nguồn lực với nhau: giảm giá năng lượng, duy trì kỷ luật tài khóa, tăng đầu tư công nghệ, củng cố quốc phòng, hỗ trợ Ukraine và bảo vệ sức cạnh tranh công nghiệp. Không một quyết định riêng lẻ nào có thể giải quyết toàn bộ những vấn đề đó, đặt ra yêu cầu về khả năng EU phải xác lập thứ tự ưu tiên, chia sẻ chi phí và xây dựng các chính sách đủ linh hoạt để ứng phó với biến động mà không làm suy yếu các mục tiêu dài hạn.

Trong một thế giới mà những cú sốc địa chính trị ngày càng nhanh chóng chuyển thành sức ép kinh tế, năng lực tự chủ chiến lược của EU không chỉ nằm ở quy mô thị trường hay sức mạnh của từng quốc gia thành viên. Nó còn phụ thuộc vào khả năng hành động tập thể của EU. Hội nghị tại Brussels sẽ cho thấy châu Âu có thể chuyển những tuyên bố về đoàn kết thành các lựa chọn chính sách cụ thể đến đâu. Đó cũng là điều kiện để EU vừa ứng phó hiệu quả với những bất ổn trước mắt, vừa duy trì vai trò và sức ảnh hưởng trong trật tự quốc tế đang biến đổi.