Tiếng sáo Mường Lai: Từ Đại hội Đảng năm 1976 đến hành trình giữ lửa

Tiếng sáo phục vụ Đại hội Đảng

Ngược dòng thời gian trở về năm 1976, khi đất nước vừa thống nhất, không khí náo nức của ngày hội non sông lan tỏa khắp mọi miền. Trong bối cảnh lịch sử đặc biệt ấy, đội sáo nữ xã Mường Lai (huyện Lục Yên, tỉnh Hoàng Liên Sơn cũ – nay thuộc tỉnh Lào Cai) gồm 8 thiếu nữ mười tám, đôi mươi đã vinh dự được lựa chọn biểu diễn phục vụ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IV.

Với những cô gái vùng cao lần đầu rời bản làng, chuyến đi ấy không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là niềm vinh dự, tự hào. Nghệ nhân dân gian Lộc Thị Thì bồi hồi nhớ lại: Tầm 14, 15 tuổi tôi đã được đi theo các chị tham gia Đại hội Đảng IV ở Ba Đình, Hà Nội. Đội lúc đó có 8 cây sáo, đại diện cho tỉnh Hoàng Liên Sơn. Tự hào lắm, nhưng cũng đầy bỡ ngỡ vì lần đầu về thành phố, vừa vui vừa nhớ nhà. Để được đứng trên sân khấu lớn như vậy, chúng tôi đã phải tập luyện rất lâu.

Nghệ nhân dân gian Lộc Thị Thì (đứng) cùng các nghệ nhân truyền dạy tại lớp thổi sáo.

Trong ký ức của bà Mông Thị Huấn, đợt tập trung luyện tập kéo dài 3 tháng là khoảng thời gian không thể nào quên. Đội sáo đã đi biểu diễn tại nhiều thị xã, thành phố, tham gia hội diễn nghệ thuật quần chúng toàn quốc trước khi chính thức bước vào hội trường trang nghiêm của thủ đô.

Trong 8 cô gái Tày được lựa chọn năm ấy, bà Vi Thị Luật là người duy nhất thổi được sáo Mông - loại nhạc cụ đòi hỏi kỹ thuật lấy hơi và điều khiển lưỡi gà rất khó. Bà kể: Lúc đó các chú đạo diễn cho nhiều người thử nhưng chỉ mình tôi thổi được. Năm ấy, ngoài phục vụ Đại hội Đảng, tôi còn được Huy chương Vàng hội diễn toàn quốc. Đó là kỷ niệm lớn nhất trong cuộc đời tôi.

Bà Vi Thị Luật dạy học sinh cách thổi sáo.

Để tiếng sáo mãi ngân vang giữa đại ngàn

Hơn 50 năm trôi qua, từ những thiếu nữ thanh tân, các bà nay đã trở thành những người bà, người mẹ. Trong số 8 thành viên đội sáo năm ấy, hiện còn 4 người đang sinh sống tại xã Mường Lai, vẫn gắn bó với cây sáo nứa mộc mạc như một phần không thể thiếu của cuộc đời. Với họ, cây sáo không chỉ là nhạc cụ, mà còn là “chứng nhân” của cho thời thanh xuân rực rỡ và là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại.

Cuộc sống dù trải qua nhiều đổi thay, tiếng sáo vẫn chưa bao giờ dứt trong những nếp nhà sàn ở Mường Lai. Những cô gái Tày năm xưa nay trở thành hạt nhân nòng cốt của phong trào văn hóa, văn nghệ địa phương.

Năm 2024, hai nghệ nhân Nông Thị Kiệm và Lộc Thị Thì đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian vì những đóng góp trong việc bảo tồn văn hóa Tày trên mảnh đất Mường Lai.

Đội sáo nữ biểu diễn tại trường học.

Trong các buổi sinh hoạt câu lạc bộ và hoạt động ngoại khóa tại trường học, hình ảnh các nghệ nhân tận tình hướng dẫn các em nhỏ cách cầm sáo, lấy hơi đã trở nên quen thuộc.

Nghệ nhân dân gian Nông Thị Kiệm chia sẻ: Chúng tôi vẫn duy trì tốp sáo nữ và hiện có 4 chị em tích cực tham gia các hoạt động của xã. Là những người đi trước, chúng tôi muốn truyền lại bản sắc văn hóa cho thế hệ mai sau, để tiếng sáo không bị mai một theo thời gian.

Nghệ nhân dân gian Nông Thị Kiệm truyền dạy tại Câu lạc bộ Khắp cọi, Trường Tiểu học & THCS xã Mường Lai.

Sự tận tâm ấy đã lan tỏa đến thế hệ trẻ. Em Nguyễn Thị Phương Thảo, học sinh lớp 6A, hào hứng chia sẻ: Lúc đầu em nghĩ thổi sáo rất khó, nhưng khi được các bà dạy, em thấy thú vị và ngày càng yêu thích. Em sẽ cố gắng học để thổi sáo giỏi như các bà.

Không chỉ truyền dạy kỹ năng thổi sáo, các nghệ nhân còn gìn giữ và lan tỏa làn điệu Khắp cọi đặc trưng của người Tày. Tiếng sáo hòa quyện cùng tiếng hát Khắp dìu dặt đã tạo nên không gian văn hóa đậm đà bản sắc trong môi trường học đường.

Đội sáo nữ tham gia hoạt động ngoại khóa bảo tồn văn hóa Tày tại trường học.

Nhờ sự bền bỉ, tâm huyết của các nghệ nhân, tiếng sáo Mường Lai không bị lấn át trước dòng chảy của âm nhạc hiện đại mà đang được hồi sinh mạnh mẽ, tiếp tục ngân vang giữa núi rừng, trở thành niềm tự hào của mảnh đất Mường Lai hôm nay và mai sau.

Mai Thanh Hiền - Hứa Thế Quang