Tiếng vọng ngàn năm từ tiếng trống ba miền

Những câu chuyện thú vị xung quanh những chiếc trống từ các làng nghề ở ba miền đất nước được giới thiệu trong chương trình “Nhất trống - Một tiếng trống - Ngàn năm văn hiến” tại Văn Miếu Quốc Tử Giám thu hút đông du khách trong nước và quốc tế.

Trưng bày được đặt trong khung cảnh đẹp của hậu viên Văn Miếu Quốc Tử Giám, là một trong những hoạt động văn hóa đặc sắc trong khuôn khổ Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II năm 2026, đồng thời là hoạt động hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026).

Làng trống hơn ngàn năm tuổi và gia tộc 5 đời làm trống

Làng trống Đọi Tam, Ninh Bình có lịch sử hơn nghìn năm. Tương truyền, năm 986, hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyên Đức Bản làm trống đón vua Lê Đại Hành về cày ruộng tịch điền. Làng nghề trống Đọi Tam có từ đó, nổi tiếng với kỹ thuật làm trống thủ công tinh xảo. Nghề được truyền nối trong gia đình, người già dạy lớp trẻ chọn gỗ mít, xử lý da trâu, bưng trống và thẩm âm.

Nhà sưu tập Đặng Minh Tâm kể những câu chuyện thú vị về trống Tây Nguyên.

Giới thiệu với du khách tại gian trưng bày trống Đọi Tam, ông Phạm Trí Trong - Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề trống Đọi Tam (Ninh Bình) tự hào về di sản hơn 1.000 năm tuổi của quê hương.

Ông Trong cho biết, bao đời qua, người làng Đọi Tam vẫn truyễn giữ bí quyết chế tác trống riêng: tang trống bắt buộc làm bằng gỗ mít, mặt trống phải bưng bằng da trâu. Nên vùng này thường truyền tai câu ca thành ngữ: "Da trâu, tang mít. Đánh ít, kêu nhiều".

Ông Trong tự hào nói trống quê mình có độ nhận diện rất cao, từ hình dáng đến âm thanh. Về hình thức, trống Đọi Tam có độ bầu đặc trưng và tỷ lệ cân đối giữa mặt - tang trống. Về âm thanh, nhờ kỹ thuật đúc rút từ ngàn năm, người thợ Đọi Tam có thể tạo ra dải âm thanh đa dạng từ thanh đến trầm, to đến nhỏ, phù hợp cho từng không gian đặc thù như đình chùa, tế lễ hay trường học.

Một điều đặc biệt ở làng trống Đọi Tam, đó là nghề chỉ được truyền lại cho con trai. Làm trống cần sức khỏe của nam giới, nhưng một lý do quan trọng hơn, giống như nhiều làng nghề ở miền Bắc, nghề chỉ được truyền cho con trai để giữ độc quyền làng nghề.

Nghệ nhân Nguyễn Văn An của làng trống Bình An (tỉnh Tây Ninh) lại mang đến câu chuyện xúc động về một gia đình đã có 5 đời làm trống, với hơn 170 năm.

Ông An cho biết, đợt dịch COVID-19 vừa qua khiến nghề làm trống của làng gặp khó khăn, nhiều nghệ nhân có tuổi đã nghỉ làm trống. Nhưng gia đình ông vẫn bám trụ nghề, kế tục truyền thống gần 200 năm của gia đình. Không chỉ mình ông làm mà cả gia đình 3-4 người cùng làm trống, trường hợp hiếm hoi trong làng.

Để phát triển nghề gia truyền, ông An không ngừng nghiên cứu thiết kế những mẫu mã bắt mắt, nghiên cứu về âm thanh để cho ra những âm trống phù hợp với nhu cầu đa dạng của thị trường. Tại trưng bày Nhất trống, những chiếc trống của gia đình ông An nổi bật với nhiều màu sắc sặc sỡ khác lạ và âm thanh cũng rất khác với tiếng trống làng Đọi Tam.

Du khách nước ngoài trải nghiệm đánh trống làng Đọi Tam.

Ông An tâm sự, làm trống rất cực, phải yêu nghề, tâm huyết lắm mới gìn giữ được nghề qua gần 200 năm như gia đình ông. Dù vất vả, ông vẫn động viên các con theo cha giữ nghề truyền thống, bởi ông hiểu rằng yêu nghề, nghề không phụ. Ngày nay, khi xu hướng tìm về với truyền thống ngày càng mạnh mẽ, ông tin chắc nghề làm trống sẽ có nhiều cơ hội phát triển.

Thực tế, những năm gần đây, nhu cầu sản phẩm trống phục vụ trong các lễ hội, đình chùa, trường học khá nhiều nên các làng nghề làm trống vẫn được duy trì, phát triển.

Riêng trống Tây Nguyên thì ngày càng hiếm. Bởi việc làm một chiếc trống Tây Nguyên đúng như tập tục trước đây là gần như không thể.

Bí ẩn trống Tây Nguyên

Nhà sưu tập, thượng tá Đặng Minh Tâm, nguyên cán bộ Công an tỉnh Lâm Đồng là chủ nhân bộ sưu tập trống Tây Nguyên được trưng bày tại Văn Miếu Quốc Tử Giám. Tại trưng bày Nhất trống, những chiếc trống Tây Nguyên mộc mạc cùng câu chuyện thú vị về quy trình đầy linh thiêng để làm trống Tây Nguyên thu hút đông người tìm hiểu.

Từng có nhiều chục năm “ba cùng” với đồng bào Tây Nguyên, thượng tá Đặng Minh Tâm mê văn hóa Tây Nguyên lúc nào không hay, rồi trở thành nhà sưu tập các hiện văn hóa của đồng bào Tây Nguyên.

Trong bộ sưu tập hơn 30.000 hiện vật thuộc văn hóa Tây Nguyên, ông Tâm rất thích bộ trống Tây Nguyên bởi “mỗi cái trống là một câu chuyện thú vị”, và tất cả chúng đều mang ý nghĩa thiêng liêng đặc biệt.

Ông Tâm kể, ở Bắc Tây Nguyên trống được làm bằng da trâu cái, ở Trung Tây Nguyên thì một chiếc trống phải có hai mặt đực - cái, làm bằng da của trâu đực và trâu cái. Nam Tây Nguyên (Lâm Đồng và Đắk Nông) lại làm trống bằng da con nai bởi trâu đắt tiền.

Trống da của người Tây nguyên ít bào, rất dày, mặt trống không căng như trống các khu vực khác của đất nước, khiến tiếng trống Tây Nguyên trầm hùng như tiếng vang vọng của đại ngàn.

Người Tây Nguyên coi trống như một vật thiêng, có thần trống, cho nên ngay từ lúc làm trống đã phải tuân theo những quy định nghiêm ngặt mà chỉ người giàu có mới có khả năng làm trống cho gia đình mình.

Tây Nguyên không có làng nghề làm trống, không có cửa hàng bán trống. Những gia đình có điều kiện trong buôn làng, khi muốn làm trống, trước tiên giết một con trâu đực lớn, cúng thần cây, thần trống, thần trời, thần rừng để xin phép làm trống.

Sau đó mới mời đoàn thợ 7 người đến làm trống. Trống Tây Nguyên làm bằng thân gỗ độc mộc chứ không phải ghép các mảnh gỗ lại, nên phải vào rừng sâu tìm thân gỗ tốt, đường kính lớn và thẳng, không cụt ngọn, không có dây leo… để làm tang trống…

Rất nhiều tập tục linh thiêng gắn với chiếc trống. Người Tây Nguyên thậm chí còn xỏ tai cho trống để trống nghe được tiếng của thần linh.

Trống ở Tây Nguyên không đặt dưới đất mà để ở vị trí linh thiêng. Trong nhà rông, trống được treo trang trọng ở chính giữa; ở nhà dài, trống được đặt trên chiếc ghế dài Kpan thiêng liêng. Khách tới chơi không ai được sở vào trống, quay lưng vào trống hay đánh trống vì như vậy là mạo phạm tới thần linh.

Vì việc làm trống ở Tây Nguyên phải tuân theo nhiều tập tục khắt khe như vậy nên ngày nay việc làm một chiếc trống Tây Nguyên là gần như không tưởng. Cùng với đó, các lễ hội truyền thống như lễ Pơ Thi (bỏ mả), Tết mừng lúa mới, Tết cúng bến nước… được tổ chức ít hơn khiến sự hiện diện của trống trong đời sống người Tây Nguyên cũng thưa vắng hơn. Do đó trống Tây Nguyên hiện nay rất hiếm, bảo tồn nghề làm trống Tây Nguyên rất khó.

May mắn, trong mấy chục năm gắn bó với đồng bào Tây Nguyên, ông đã sưu tầm, lưu giữ được một lượng lớn trống Tây Nguyên, để mang đi trưng bày ở nhiều nơi, giới thiệu về văn hóa trống Tây Nguyên tới mọi miền, như một cách để nối dài tiếng trống của đại ngàn trong đời sống hôm nay.