Tiết kiệm điện: Từ hành vi đến công nghệ để bảo đảm an ninh năng lượng

Nhiều doanh nghiệp dệt may đã đầu tư đồng bộ hệ thống các giải pháp tiết kiệm năng lượng trong sản xuất. Ảnh minh họa.

Chia sẻ tại tọa đàm “Tiết kiệm điện: Giải pháp cho mùa nắng nóng” do Tạp chí Công Thương tổ chức ngày 11/6/2026, ông Phạm Minh Đức, Phó Trưởng phòng Điều độ, Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO) cho biết dưới ảnh hưởng của đợt nắng nóng vừa qua, đặc biệt là đợt nắng nóng kéo dài từ ngày 23/5 đến ngày 28/5, công suất, sản lượng điện liên tục bị xô đổ.

Cụ thể, công suất cực đại toàn quốc đã chạm mức đỉnh mới là 58.100 MW với sản lượng tiêu thụ đạt 1,2 tỷ kWh. Riêng khu vực miền Bắc – tâm điểm của áp lực phụ tải, công suất đỉnh đạt gần 30.000 MW, sản lượng ghi nhận 630 triệu kWh. So với cùng kỳ năm 2025, sản lượng điện miền Bắc tăng tới 25,7% và công suất tăng 27,5%.

Để dễ hình dung về quy mô tăng trưởng, ông Đức đưa ra phép so sánh: mức tăng công suất đỉnh của miền Bắc năm nay so với cùng kỳ năm ngoái là gần 6.400 MW, tương đương với tổng công suất của toàn bộ cụm nhà máy thủy điện lớn trên sông Đà (Sơn La, Hòa Bình, Lai Châu và Hòa Bình mở rộng) cộng thêm một tổ máy nhiệt điện than lớn.

Sự tăng trưởng đột biến này buộc cơ quan điều độ phải cân não với bài toán tối ưu đa mục tiêu. Ông Đức cho biết trong khi mực nước tại các hồ thủy điện giảm thấp ảnh hưởng nghiêm trọng đến công suất phát, các tổ máy nhiệt điện than cũng đối mặt với nguy cơ rủi ro sự cố và giảm công suất đầu ra do nhiệt độ môi trường và nước làm mát tăng cao.

Các diễn giả tại tọa đàm.

Để bù đắp sự thiếu hụt công suất đỉnh cho miền Bắc, dòng năng lượng hàng ngàn MW liên tục được điều tiết truyền tải xuyên suốt trục xương sống 500 kV Bắc – Nam đẩy lưới điện truyền tải vào trạng thái vận hành căng thẳng và tiềm ẩn rủi ro điện áp. Ngành điện thậm chí đã phải huy động đến những nguồn nhiên liệu giá cao như LNG, dầu DO và tuabin khí chạy dầu để giữ vững dòng điện an toàn.

TIẾT KIỆM ĐIỆN CẦN ĐƯỢC XEM LÀ "NGUỒN NĂNG LƯỢNG ĐẦU TIÊN"

Trong bối cảnh nhu cầu điện liên tục tăng cao, đặc biệt trong các đợt nắng nóng, việc quản lý nhu cầu điện và thúc đẩy tiết kiệm điện được xem là giải pháp chiến lược khả thi nhất. Từ góc nhìn của ngành điện, ông Trần Viết Nguyên, Phó Trưởng ban Kinh doanh và mua bán điện thuộc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) định vị rõ ràng: tiết kiệm điện cần được xem là “nguồn năng lượng đầu tiên”.

Bản chất của nguồn năng lượng này nằm ở chỗ bất kỳ ai cũng có thể tham gia thông qua những thay đổi nhỏ trong hành vi. Ý nghĩa kinh tế của nó vô cùng vượt trội khi ông Nguyên dẫn chứng số liệu thống kê của Ngân hàng Thế giới và các chuyên gia: chi phí để thực hiện 1 kWh điện tiết kiệm ở phía cầu chỉ bằng 1/4 đến 1/5 chi phí để tạo ra 1 kWh điện mới từ khâu phát điện, truyền tải và phân phối đến người dân.

Ông Trần Viết Nguyên, Phó Trưởng ban Kinh doanh và mua bán điện.

Dưới góc độ điều độ hệ thống, ông Phạm Minh Đức cũng khẳng định 1 kW điện tiết kiệm được có giá trị tương đương với 1 kW điện xây mới nhưng lại là nguồn dự phòng có chi phí rẻ nhất và tốc độ huy động nhanh nhất cho hệ thống.

Song để hiện thực hóa mục tiêu quốc gia tiết kiệm từ 8% đến 10% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc giai đoạn đến năm 2030 (Chương trình VNEEP3), hành động không thể chỉ đến từ một phía. Ông Nguyên chỉ rõ hiệu quả bền vững phải phụ thuộc vào sự hội tụ của ba yếu tố: Nhận thức của cộng đồng; sự sẵn sàng của công nghệ - thiết bị hiệu suất cao; và khả năng đầu tư, thu xếp tài chính.

Đối với khu vực dân dụng – nhóm khách hàng hộ gia đình hiện chiếm tới 33% tổng nhu cầu điện toàn quốc, ông Nguyên khuyến nghị giải pháp căn cơ và ít tốn kém nhất chính là thay đổi thói quen. Slogan “Tiết kiệm điện thành thói quen” cần phải được hiện thực hóa bằng những hành vi tự giác hàng ngày và chủ động lựa chọn các sản phẩm dán nhãn năng lượng hiệu suất cao.

Đối với các cơ sở sản xuất, việc rà soát ca kíp, bố trí lại dây chuyền sản xuất hợp lý kết hợp chủ động đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu theo định hướng Nghị định số 58/2025/NĐ-CP của Chính phủ sẽ là giải pháp hữu hiệu vừa tự chủ năng lượng vừa giảm áp lực cho lưới điện quốc gia.

CHUYỂN DỊCH CÔNG NGHỆ, THÁO GỠ ĐIỂM NGHẼN CHO DOANH NGHIỆP

Mặc dù đạt được những kết quả tích cực, song các chuyên gia nhìn nhận dư địa tiết kiệm điện của Việt Nam vẫn còn rất lớn. Nhận định về hành lang pháp lý, ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam (VECEA) cho biết sau hơn 15 năm vận hành Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả năm 2010, việc Quốc hội ban hành Luật sửa đổi, bổ sung (Luật số 77/2025/QH15) vừa qua đã đánh dấu bước chuyển mình quan trọng. Điểm đột phá lớn nhất của luật mới là cơ chế phân cấp rất mạnh cho các địa phương chủ động nguồn lực, giám sát và xây dựng kế hoạch tiết kiệm năng lượng đặc thù.

Ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch VECEA.

Bên cạnh đó, xu hướng thực hành tiết kiệm điện trong công nghiệp đang dịch chuyển mạnh mẽ sang việc ứng dụng công nghệ số để điều khiển, tối ưu hóa vận hành hệ thống.

Câu chuyện thành công tại Công ty TNHH Crystal Martin Việt Nam là một minh chứng điển hình cho việc ứng dụng công nghệ để khai thác dư địa năng lượng. Ông Lưu Kim Long, Trưởng phòng Dự án và Bảo trì của công ty, cho biết là doanh nghiệp ngành dệt may – lĩnh vực vốn tiêu tốn chi phí năng lượng chiếm tỷ trọng lớn trong giá thành sản xuất, Crystal Martin đã đầu tư đồng bộ hệ thống đo điện thông minh kết hợp phần mềm quản lý tòa nhà tự động (BMS).

Thay vì vận hành hệ thống điều hòa thông gió (chiếm tới 30-40% lượng điện nhà máy) theo cảm tính, hệ thống tự động giám sát các luồng dữ liệu đa biến như nhiệt độ cài đặt, áp suất bơm, lưu lượng nhiệt và điện năng của quạt làm mát nhằm tìm ra điểm hiệu suất tối ưu. Ông Long khẳng định giải pháp này đã giúp nhà máy cắt giảm tới 20% định mức năng lượng tiêu thụ, với thời gian hoàn vốn cho hệ thống giám sát chưa đầy 6 tháng.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất khiến nhiều doanh nghiệp chưa thể nhân rộng các mô hình này nằm ở bài toán chi phí và năng lực thu xếp vốn. Ông Nguyên thừa nhận tiết kiệm năng lượng đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu lớn và dài hạn (như việc thay đổi cả một dây chuyền công nghệ), trong khi doanh nghiệp thường phải ưu tiên nguồn vốn cho các hoạt động sản xuất cốt lõi trước mắt.

Để tháo gỡ nút thắt này, ông Hiệp tiết lộ định hướng thành lập Quỹ quốc gia về tiết kiệm năng lượng đã được quy định trong Luật số 77/2025/QH15 của Quốc hội và Bộ Công Thương đang khẩn trương xây dựng đề án trình Chính phủ. Quỹ này kỳ vọng sẽ khơi thông nguồn tài chính để hỗ trợ các mô hình kinh doanh thông qua các công ty dịch vụ năng lượng (ESCO), giúp doanh nghiệp tiếp cận công nghệ xanh mà không phải chịu áp lực tài chính quá lớn ban đầu.