Tiêu dùng thông minh - 'tấm khiên' bảo vệ khi tham gia thương mại điện tử

Người tiêu dùng không còn thụ động mà đã chuyển sang chủ động bảo vệ mình khi tham gia thương mại điện tử

Tuy nhiên, đi cùng với cơ hội là không ít thách thức. Ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, thị trường trực tuyến cũng trở thành “mảnh đất màu mỡ” cho hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng len lỏi. Những chiêu trò tinh vi như giả mạo thương hiệu, đăng tải thông tin sai lệch, thậm chí lôi kéo giao dịch ngoài nền tảng đang khiến không ít người tiêu dùng rơi vào cảnh “tiền mất tật mang”.

Trong bối cảnh đó, một thực tế rõ ràng đang được đặt ra là không ai có thể bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng tốt hơn chính họ. Việc trở thành một người tiêu dùng thông minh, chủ động và có trách nhiệm đang dần trở thành “tấm khiên” bảo vệ quan trọng nhất trong môi trường mua sắm số.

Khác với mua sắm truyền thống, nơi người tiêu dùng có thể trực tiếp kiểm tra sản phẩm, thương mại điện tử đòi hỏi mức độ tin tưởng cao hơn vào thông tin hiển thị. Điều này khiến nhiều người dễ rơi vào bẫy quảng cáo, đặc biệt là các chương trình giảm giá sâu, khuyến mãi “giờ vàng” hay những lời mời gọi hấp dẫn.

Theo ông Bùi Thanh Thủy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam, bước đầu tiên để trở thành người tiêu dùng thông minh chính là xác định rõ nhu cầu thực sự. Việc mua sắm theo cảm xúc không chỉ gây lãng phí mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Khi người tiêu dùng hiểu rõ mình cần gì, họ sẽ ít bị tác động bởi các yếu tố bên ngoài và đưa ra quyết định tỉnh táo hơn.

Bên cạnh đó, việc tìm hiểu kỹ thông tin sản phẩm là yếu tố không thể bỏ qua. Từ mô tả, hình ảnh, thông số kỹ thuật cho đến nguồn gốc xuất xứ đều cần được kiểm tra cẩn trọng. Những dấu hiệu như giá bán thấp bất thường, thông tin sơ sài hoặc thiếu minh bạch thường là “cảnh báo đỏ” đối với sản phẩm không đảm bảo chất lượng.

Một trong những lợi thế lớn của thương mại điện tử là hệ thống đánh giá từ người mua trước. Đây được xem là nguồn thông tin thực tế, giúp người tiêu dùng có cái nhìn khách quan hơn về sản phẩm. Những phản hồi kèm hình ảnh, video trải nghiệm thường mang lại giá trị tham khảo cao hơn so với quảng cáo.

Tuy nhiên, trong bối cảnh các đánh giá “ảo” ngày càng phổ biến, người tiêu dùng cũng cần tỉnh táo. Việc quá phụ thuộc vào những nhận xét tích cực bất thường hoặc thiếu kiểm chứng có thể dẫn đến những quyết định sai lầm. Do đó, cần kết hợp nhiều nguồn thông tin và có sự so sánh trước khi lựa chọn.

Không chỉ dừng lại ở việc lựa chọn sản phẩm, người tiêu dùng còn cần trang bị kiến thức về các chính sách đổi trả, bảo hành và quy trình khiếu nại. Đây là những yếu tố quan trọng giúp đảm bảo quyền lợi khi phát sinh tranh chấp.

Đáng chú ý, nhiều nền tảng thương mại điện tử hiện nay đã cung cấp các công cụ để người dùng chủ động tham gia giám sát thị trường. Việc báo cáo các sản phẩm có dấu hiệu vi phạm, cung cấp bằng chứng như hình ảnh, video hay nội dung trao đổi với người bán đang trở thành một kênh thông tin quan trọng giúp các sàn kịp thời xử lý sai phạm.

Điều này cho thấy vai trò của người tiêu dùng không còn thụ động mà đã chuyển sang chủ động, thậm chí là đồng hành cùng nền tảng trong việc làm sạch môi trường kinh doanh trực tuyến.

Đại diện Shopee chia sẻ, một thực tế không thể phủ nhận là hàng giả, hàng nhái tồn tại một phần do vẫn có người chấp nhận mua vì giá rẻ. Tâm lý “tiền nào của nấy” đôi khi bị bỏ qua, nhường chỗ cho mong muốn tiết kiệm chi phí trước mắt.

Tuy nhiên, hệ lụy của việc này không chỉ dừng lại ở thiệt hại cá nhân mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ thị trường. Khi hàng giả có “đất sống”, các doanh nghiệp làm ăn chân chính sẽ gặp khó khăn, môi trường cạnh tranh bị bóp méo và niềm tin của người tiêu dùng bị xói mòn. Do đó, nói “không” với hàng giả không chỉ là hành động bảo vệ bản thân mà còn là trách nhiệm đối với cộng đồng và nền kinh tế.

Thương mại điện tử sẽ tiếp tục là xu hướng tất yếu trong tương lai. Nhưng để thị trường này phát triển bền vững, không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực của cơ quan quản lý hay các nền tảng, mà cần sự chung tay của chính người tiêu dùng.

Mỗi quyết định mua hàng, mỗi hành động báo cáo vi phạm hay mỗi lần từ chối sản phẩm không rõ nguồn gốc đều góp phần tạo nên một môi trường kinh doanh minh bạch hơn. Khi người tiêu dùng trở nên thông minh và có trách nhiệm, các nhà bán hàng buộc phải nâng cao tiêu chuẩn, từ đó hình thành một “hệ sinh thái” thương mại điện tử lành mạnh.

Trong kỷ nguyên số, tiêu dùng không chỉ là hành vi kinh tế mà còn là biểu hiện của nhận thức và trách nhiệm. Và chỉ khi mỗi người tiêu dùng biết tự bảo vệ mình, thị trường mới thực sự vận hành theo hướng công bằng, minh bạch và bền vững.