Tìm giải pháp nâng cao năng lực đọc hiểu cho học sinh Việt Nam

Cảnh báo từ năng lực đọc hiểu cơ bản

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) vừa công bố kết quả Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) năm 2025. Tại Việt Nam, 7.353 học sinh thuộc 194 trường hoàn thành khảo sát, đại diện cho khoảng 1,109 triệu học sinh 15 tuổi. Đáng chú ý, 98,15% số học sinh tham gia khảo sát học theo Chương trình giáo dục phổ thông năm 2006 cấp THCS.

PISA 2025 là lần đầu tiên Việt Nam chuyển từ hình thức làm bài trên giấy sang làm bài trên máy tính. Ảnh: Moet

PISA 2025 cũng đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam chuyển từ hình thức làm bài trên giấy sang làm bài trên máy tính. Các lĩnh vực được khảo sát gồm khoa học, toán, đọc hiểu và giải quyết vấn đề bằng máy tính. Trong đó, kết quả đọc hiểu là vấn đề đáng quan tâm khi khoảng 59% học sinh Việt Nam chưa đạt mức năng lực đọc hiểu cơ bản (mức 2); đồng thời, gần như không có học sinh đạt các mức năng lực đọc hiểu cao.

Đặc điểm của bài khảo sát PISA 2025 cũng cho thấy yêu cầu đối với năng lực đọc hiểu ngày càng rộng. Học sinh không chỉ đọc một văn bản đơn lẻ mà phải tiếp cận văn bản số, văn bản đa phương thức; điều hướng giữa nhiều màn hình hoặc nguồn thông tin; đọc bảng, biểu đồ, dữ liệu động; xử lý lượng thông tin lớn và duy trì sự tập trung để tìm kiếm, đánh giá thông tin.

Theo nhà giáo Vương Thị Ly, giáo viên Ngữ văn, Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên Quốc Oai (Hà Nội), vấn đề cần quan tâm không chỉ là học sinh có đọc được văn bản hay không, mà quan trọng hơn là các học sinh có thực sự hiểu nội dung, biết phân tích thông tin và vận dụng điều đã đọc vào những tình huống thực tế hay chưa. Vì thế, trong mỗi bài học, giáo viên cần xác định rõ học sinh có hiểu từ ngữ, thông tin quan trọng hay không.

Một yêu cầu khác là khả năng tự đọc một văn bản mới, không phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống câu hỏi có sẵn của giáo viên. Đây là nền tảng để học sinh có thể tiếp tục học tập, tìm kiếm và xử lý thông tin trong những bối cảnh khác nhau.

Từ thực tế giảng dạy, cô Ngô Thị Mến, giáo viên Khoa học tự nhiên, Trường THCS Trần Duy Hưng (phường Yên Hòa) cho biết, học sinh trường THCS công lập có sự phân hóa khá rõ về kiến thức và kỹ năng. Việc đọc hiểu các nội dung bài học của một bộ phận học sinh còn gặp khó khăn do chưa hình thành thói quen tìm hiểu tài liệu trước khi đến lớp.

Theo cô Ngô Thị Mến, ngoài môn ngữ văn, học sinh thường ít có thói quen chuẩn bị trước các nội dung đọc ở những môn học khác. Sĩ số lớp đông cũng khiến giáo viên khó cá thể hóa việc hướng dẫn đọc hiểu theo từng cấp độ và khả năng tiếp nhận của học sinh. Bên cạnh đó, một bộ phận học sinh chưa có động lực tìm hiểu kiến thức ngoài sách giáo khoa; kỹ năng xác định từ khóa và trọng tâm câu hỏi còn hạn chế.

Đọc hiểu để học và vận dụng

Đọc hiểu là năng lực nền tảng không chỉ của môn ngữ văn mà của toàn bộ quá trình học tập. Muốn giải một bài toán có lời văn, hiểu một hiện tượng khoa học, đọc bản đồ, biểu đồ hay tiếp nhận một hướng dẫn trên môi trường số, học sinh đều cần biết xác định thông tin, lựa chọn dữ liệu cần thiết, so sánh, phân tích và đưa ra nhận xét.

Học sinh Trường THCS Quang Minh, xã Quang Minh, Hà Nội trong một giờ học. Ảnh: QM

Vì vậy, theo các giáo viên, việc rèn năng lực đọc hiểu cần được thực hiện trong nhiều môn học, với các dạng thông tin đa dạng như bài viết, bảng biểu, biểu đồ, hình ảnh và dữ liệu. Qua đó, học sinh được hình thành khả năng đọc và xử lý thông tin trong những bối cảnh khác nhau, thay vì chỉ luyện kỹ năng trả lời các câu hỏi quen thuộc.

Cô Vương Thị Ly cho rằng, việc rèn đọc hiểu cần diễn ra thường xuyên ở tất cả các môn học. Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh tự đọc, tự suy nghĩ, trao đổi, giải thích và vận dụng thay vì chủ yếu theo cách giáo viên giảng, học sinh ghi nhớ.

Trong khi đó, cô Ngô Thị Mến đề xuất tăng cường giao nhiệm vụ đọc hiểu nội dung bài học trước khi bắt đầu tiết học. Giáo viên có thể phân nhóm học sinh theo mức độ tiếp nhận để giao nhiệm vụ phù hợp, qua đó vừa củng cố kỹ năng cho học sinh còn hạn chế, vừa tạo cơ hội để học sinh khá, tốt phát triển năng lực ở mức cao hơn.

Bên cạnh nội dung trong sách giáo khoa, giáo viên cũng có thể đưa thêm những câu hỏi gắn với các vấn đề thời sự, khuyến khích học sinh tìm tòi, khám phá và đọc hiểu kiến thức ngoài sách giáo khoa. Cách làm này giúp việc đọc không chỉ phục vụ một bài kiểm tra mà trở thành công cụ để học sinh tiếp cận các vấn đề của đời sống.

“Một kỹ năng cần được chú trọng là xác định từ khóa và câu hỏi trọng tâm. Khi đưa một đoạn văn bản, nội dung bài học hoặc bài tập, giáo viên có thể cùng học sinh đọc kỹ yêu cầu, tìm từ khóa, xác định câu hỏi trọng tâm, từ đó hướng dẫn các em phân tích tài liệu và nhận diện nội dung cốt lõi”, cô Ngô Thị Mến chia sẻ.

Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam nhận định, kết quả PISA không nên chỉ được nhìn qua điểm số hoặc thứ hạng. Tuy nhiên, những con số cũng là một cảnh báo có cơ sở về năng lực của học sinh Việt Nam, trong đó có năng lực đọc hiểu cơ bản. Đây cũng có thể được nhìn nhận như một căn cứ để ngành giáo dục xác định rõ hơn những năng lực cần ưu tiên trong quá trình đổi mới dạy học, kiểm tra đánh giá học sinh.

Phát triển năng lực đọc hiểu là quá trình cần được duy trì thường xuyên, từ việc đọc, hiểu, phân tích đến đánh giá và vận dụng thông tin. Nếu được chú trọng đúng mức, đọc hiểu sẽ không chỉ hỗ trợ kết quả học tập trước mắt mà còn góp phần hình thành năng lực tự học và khả năng thích ứng của học sinh trong môi trường công nghệ hiện nay.