Tìm hướng bảo vệ di tích chưa xếp hạng

Chùa Long Hưng tại di tích Dinh trấn Thanh Chiêm, phường Điện Bàn chưa được xếp hạng hoặc đưa vào danh mục kiểm kê nên thiếu cơ chế bảo vệ, hỗ trợ kinh phí trùng tu. Ảnh: VĨNH LỘC

Thiếu cơ sở pháp lý bảo vệ

Tháng 3/2026, người dân Tổ dân phố Đông Khương gửi đơn đến UBND phường Điện Bàn phản ánh tình trạng đình làng Đông Khương bị lấn chiếm, xâm phạm. Theo người dân địa phương, sau nhiều lần di dời, đình làng Đông Khương được xây dựng lần cuối vào năm Thành Thái thứ VI (1893) trên mảnh đất của tộc Phạm Phú. Ban đầu, ngôi đình có diện tích 1.527m2, bên trong thờ 72 chư tộc phái của làng. Tuy nhiên, sau năm 1975, phần lớn diện tích được cấp cho một hộ dân, hiện ngôi đình chỉ còn khoảng 485m2.

Đáng lo ngại, do nằm sát khu dân cư, công trình thường xuyên chịu tác động, ảnh hưởng bởi đời sống sinh hoạt hằng ngày; việc tu bổ, sửa chữa ngôi đình cũng gặp nhiều khó khăn. Ông Nguyễn Văn Tiếp, người dân địa phương cho biết, đình Đông Khương là địa chỉ văn hóa, tín ngưỡng gắn với quá trình lập làng, khai phá vùng đất và ghi dấu công đức của các thế hệ tiền nhân. Vì vậy, người dân mong muốn Nhà nước có cơ chế bảo vệ, đầu tư tôn tạo để gìn giữ công trình cho các thế hệ mai sau.

Dù vậy, theo ông Phạm Văn Ba, Phó Chủ tịch UBND phường Điện Bàn, việc bảo vệ đình Đông Khương hiện gặp khó do công trình chưa được công nhận, xếp hạng di tích hoặc khoanh vùng bảo vệ, địa phương không có cơ sở pháp lý để can thiệp như đối với một di tích đã được xác lập giá trị. “Tất nhiên, quan điểm của phường đối với những công trình đình, chùa, miếu, mộ liên quan đến yếu tố tín ngưỡng, tâm linh là khi xuất hiện nguy cơ tác động hoặc bị ảnh hưởng bởi quy hoạch, tổ dân phố, cộng đồng dân cư cần báo cáo để chúng tôi có giải pháp xem xét, bảo vệ kịp thời”, ông Ba nói.

Câu chuyện đình Đông Khương cho thấy khoảng trống trong quản lý những công trình, địa điểm có giá trị nhưng chưa được xác lập đầy đủ về mặt pháp lý. Trên địa bàn thành phố còn khá nhiều nhà cổ, chùa, miếu, dấu tích, địa điểm khảo cổ chưa được xếp hạng hoặc đưa vào danh mục kiểm kê vẫn đang hằng ngày đối diện nguy cơ bị tác động, xâm hại từ bên ngoài, trong đó hệ thống giếng Chăm.

Đà Nẵng là địa phương có không gian di sản rộng lớn với hệ thống di tích, dấu tích lịch sử trải dài từ khu vực đô thị, ven biển đến nông thôn, miền núi. Tính đến giữa tháng 9/2026, toàn thành phố có 84 di tích quốc gia, 476 di tích cấp thành phố và gần 170 di tích trong danh mục kiểm kê; cùng với đó là 2 di sản văn hóa thế giới, 6 di tích quốc gia đặc biệt và hàng trăm phế tích, di chỉ khảo cổ học. Khối lượng di sản lớn vừa là nguồn lực quan trọng để phát triển văn hóa, du lịch nhưng cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác quản lý, bảo vệ.

Đình làng Đông Khương. Ảnh: V.L

Tổng kiểm kê, phân loại xác lập cơ chế bảo vệ

Ngày 20/5/2026, UBND thành phố ban hành Quyết định số 51/2026/QĐ-UBND về Quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn Đà Nẵng. Sự ra đời của văn bản này đã tạo hành lang pháp lý thống nhất cho công tác quản lý di sản trên phạm vi toàn thành phố, đồng thời phân định trách nhiệm, thẩm quyền của các cấp, ngành và địa phương.

Đáng chú ý, Quy chế xác định 5 nhóm di tích được bảo vệ và phát huy gồm: di sản văn hóa thế giới; di tích quốc gia đặc biệt; di tích quốc gia; di tích cấp thành phố và di tích đã được đưa vào Danh mục kiểm kê di tích (điều này cũng được quy định trong Luật Di sản văn hóa năm 2024). Việc đưa di tích đã được kiểm kê vào nhóm đối tượng được bảo vệ và phát huy góp phần tạo điều kiện để nhận diện, đánh giá giá trị di tích trước khi tiến tới việc lập hồ sơ khoa học, xếp hạng đối với những di tích đủ điều kiện. Tuy vậy, với những công trình, địa điểm, dấu tích lịch sử chưa được xếp hạng, kiểm kê vẫn chưa có cơ chế quản lý, bảo tồn cụ thể.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố, công tác quản lý di sản hiện gặp nhiều khó khăn do địa bàn rộng, số lượng di tích lớn, trong khi nguồn nhân lực chuyên môn, năng lực quản lý ở một số nơi và nguồn đầu tư công còn hạn chế, dẫn tới trở ngại không chỉ với các công trình chưa được xếp hạng mà ngay cả một số di tích đã được xếp hạng cũng chưa được bảo tồn thường xuyên.

Thực tế cho thấy, việc thiếu cơ chế hỗ trợ đối với các công trình, địa điểm lịch sử, văn hóa chưa xếp hạng đang đặt ra những thách thức trong công tác bảo tồn. Không riêng các địa phương, ngay tại khu phố cổ Hội An (tỉnh Quảng Nam cũ), hiện vẫn còn 33 công trình tư nhân có tình trạng tụt mái ngói âm dương, tiềm ẩn nguy hiểm cho người dân và du khách nhưng vẫn chưa có cơ chế để hỗ trợ tu bổ; việc ứng phó cũng chủ yếu dừng ở khuyến cáo người dân chống đỡ tạm thời. Theo ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, đơn vị hiện đang tham mưu Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch xây dựng nghị quyết trình HĐND tỉnh, đề xuất cơ chế hỗ trợ đối với các công trình tư nhân trong phố cổ, nếu được thông qua cũng phải hết năm 2026, trong khi mùa mưa bão sắp về.

Đại diện Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, dự kiến năm 2027, các đơn vị liên quan của Sở sẽ tổ chức tổng kiểm kê di tích trên địa bàn thành phố. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm đánh giá toàn diện hiện trạng, giá trị, mức độ bảo tồn của các công trình, địa điểm có giá trị lịch sử, văn hóa; từ đó xác định những công trình cần ưu tiên bảo vệ, lập hồ sơ khoa học hoặc đề xuất đưa vào danh mục kiểm kê, xếp hạng theo quy định.