Tìm về một Hà Nội hào hoa trong ký ức văn chương một thời

Tối 3/10, trong khuôn khổ Hội sách Hà Nội năm 2026, NXB Kim Đồng tổ chức chương trình "Hà Nội - Thành phố, gương mặt, con người". Mượn tên cuốn sách của nhà văn Tô Hoài, chương trình mở ra những góc nhìn về Hà Nội qua văn chương, văn hóa và ký ức đô thị, từ đó gợi lại những lớp trầm tích đã góp phần tạo nên diện mạo và căn tính của Thủ đô.

Dịp này, nhiều tác phẩm trong Tủ sách Hà Nội của NXB Kim Đồng cũng được giới thiệu như Hà Nội băm sáu phố phường, Phố phường Hà Nội xưa, Hà Nội thanh lịch, Cổ tích và thắng cảnh Hà Nội, Thành phố, gương mặt, con người, Giữ gìn 36 phố phường, Chuyện cũ Hà Nội…

Các diễn giả tại chương trình "Hà Nội - Thành phố, gương mặt, con người"

Từ những cuốn sách này, nhà văn Nguyễn Trương Quý gợi mở một cách đọc Hà Nội không chỉ bằng địa danh hay những dấu mốc lịch sử. Theo ông, mỗi tác giả để lại một "đường dẫn" khác nhau vào thành phố.

Ở Thạch Lam là một Hà Nội trữ tình, giàu mỹ cảm; với Tô Hoài, thành phố hiện lên gần hơn với đời sống, qua những con người, sinh hoạt, phong tục và cả những vấn đề của đô thị; còn ở Hoàng Đạo Thúy là những lớp khảo cứu giúp người đọc lần theo địa danh, cảnh vật, tập quán và lịch sử của từng không gian.

Điểm đáng chú ý là trong những tác phẩm này, văn chương và dữ liệu lịch sử không đứng tách rời nhau. Người viết không kể Hà Nội như một bản địa chí thuần túy, mà đưa vào đó trải nghiệm cá nhân, mỹ cảm văn hóa và cách nhìn của chính người sống trong thời đại ấy.

Bởi vậy, nhà văn này cho rằng giá trị của một trang sách đôi khi không chỉ nằm ở việc xác nhận từng chi tiết chính xác đến đâu, mà còn ở khả năng lưu giữ cách người đương thời đã cảm nhận một nơi chốn, một phong cảnh hay một nếp sống như thế nào. Có những điều không một số liệu thống kê nào làm được, mà chỉ có mô tả văn chương, bằng mỹ cảm văn hóa của người viết, mới có thể chuyển tải.   

Các tác phẩm văn học nổi tiếng của các nhà văn Tô Hoài, Thạch Làm, Hoàng Đạo Thúy...

Từ góc nhìn nghiên cứu văn học, TS Đỗ Thanh Nga (Viện Văn học) đặc biệt chú ý đến sự khác biệt trong cách các nhà văn nhìn Hà Nội. Với Thạch Lam, đó là một "hồn văn" tinh tế, nơi tình yêu Hà Nội không chỉ nằm ở cảnh vật, món ăn hay vẻ đẹp phố phường mà còn hướng vào những con người bình dị. Thành phố trong văn Thạch Lam vì thế không phải một hình ảnh lớn lao, đồng nhất, mà được cảm nhận qua những điều rất nhỏ, qua những đời sống tưởng dễ bị bỏ qua.

Đến Tô Hoài, Hà Nội lại hiện ra với một sắc thái khác. Trước hết, ông là một người Hà Nội, sống gần như trọn đời với thành phố. Ngoài mảng sáng tác về Tây Bắc, phần viết về Hà Nội chiếm một vị trí đặc biệt trong sự nghiệp của ông, từ Quê người, Chuyện cũ Hà Nội đến những bài viết về phố phường.

Từng gắn bó hơn 30 năm với vùng Nghĩa Đô, TS Nga cho biết, bà tìm thấy nhiều đồng cảm khi đọc những trang Tô Hoài viết về vùng Kẻ Bưởi, nơi ông lớn lên từ khi khu vực này còn là ngoại thành, trước khi trải qua quá trình đô thị hóa mạnh mẽ. Đọc Chuyện cũ Hà Nội, người ta thấy một sự nối tiếp giữa quá khứ với hiện tại, trong đó có những câu chuyện tưởng cũ nhưng không bao giờ cũ, bởi phía sau đó là nếp sống, sinh hoạt văn hóa và số phận của những con người từng làm nên một Hà Nội rất khác hôm nay.   

Hà Nội của Tô Hoài cũng không chỉ có vẻ hào hoa, thanh lịch. Đó còn là Hà Nội lam lũ của những người lao động bình dân, của những con người từ tứ xứ tìm về Thủ đô mưu sinh, phải trải qua nhiều nhọc nhằn của đời sống. Nhưng chính trong những hoàn cảnh ấy vẫn ánh lên tình người, sự gắn kết, đùm bọc và yêu thương.

Ở Giữ gìn 36 phố phường, một Tô Hoài khác lại hiện ra: Đau đáu trước quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa của thành phố. Việc cuốn sách mở đầu bằng câu chuyện "giữ gìn" phố phường và khép lại vẫn bằng nỗi lo bảo tồn di sản phố cổ khiến những vấn đề nhà văn đặt ra từ nhiều năm trước vẫn còn nguyên tính thời sự, khi thành phố cần giữ điều gì và thay đổi điều gì.  

Các tác phẩm trong Tủ sách Hà Nội của NXB Kim Đồng

Trong khi đó, với Phố phường Hà Nội xưa và Hà Nội thanh lịch của Hoàng Đạo Thúy, người đọc có thể lần theo văn hóa ứng xử của người Hà Nội từ nếp sống, ăn ở, nói năng đến cách tiếp khách, giao đãi. Qua đó, những "mật mã", những quy ước văn hóa từng góp phần hình thành hình ảnh người Hà Nội thanh lịch dần được hé mở.

Ở đây, "thanh lịch" không chỉ là một khái niệm mang tính mỹ từ. Nó được tạo nên từ những ứng xử cụ thể trong đời sống và được tích tụ qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, những giá trị ấy cũng rất dễ tổn thương trước những biến đổi của môi trường sống.

Theo TS Đỗ Thanh Nga, nét đẹp văn hóa Hà Nội giống như những giọt sương đọng trên lá cỏ, rất long lanh nhưng cũng rất mong manh, có thể tan biến bất cứ lúc nào. Đọc lại những tác phẩm cũ, vì thế, không đơn thuần là tìm kiếm một Hà Nội đã mất, mà còn là lần theo những giá trị từng góp phần tạo nên căn tính của thành phố.