Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ nhìn từ lễ giỗ Quan Hoàng Mười

Tháng Mười âm lịch hằng năm, dịp giỗ Quan Hoàng Mười, nhiều ngôi đền ở Nghệ An, Hà Tĩnh và các địa phương khác lại đón người dân, du khách thập phương về dâng hương, tưởng nhớ. Không chỉ là dịp tri ân vị thánh được tôn kính trong tín ngưỡng thờ Mẫu, ngày giỗ còn góp phần duy trì những thực hành văn hóa, lưu giữ các câu chuyện dân gian và gắn kết cộng đồng.

Lễ cung rước Quan Hoàng Mười vân du tại lễ hội đền Cả - Dinh đô Quan Hoàng Mười. Ảnh tư liệu

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, hệ thống thần linh được tổ chức thành nhiều hàng, gồm Tam Tòa Thánh Mẫu, Ngũ Vị Tôn Quan, Chầu Bà, Quan Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu... Mỗi hàng thần linh gắn với những huyền tích và vai trò khác nhau, tạo nên hệ thống thần điện phong phú, phản ánh thế giới quan và đời sống tâm linh của người Việt qua nhiều thế hệ.

Trong hệ thống thần điện của tín ngưỡng thờ Mẫu, Quan Hoàng Mười thuộc hàng Quan Hoàng, được cộng đồng thờ phụng và lưu truyền nhiều câu chuyện dân gian về tài hoa, văn võ song toàn, phong thái hào hoa, thanh lịch. Việc thờ phụng Quan Hoàng Mười thể hiện mong ước của người dân về tài năng, công danh và cuộc sống bình an, tốt đẹp. Ngày 10/10 âm lịch hằng năm là dịp cộng đồng thực hành các nghi lễ truyền thống, tiếp nối tập quán văn hóa đã được duy trì qua nhiều thế hệ.

Năm 2016, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong không gian di sản ấy, việc thờ phụng Quan Hoàng Mười là một thực hành cụ thể, nơi niềm tin tâm linh, truyền thuyết dân gian và bản sắc văn hóa địa phương cùng hiện diện. Qua các nghi lễ, hình tượng vị thánh được cộng đồng gìn giữ, tôn kính và trao truyền, trở thành một phần trong đời sống văn hóa tinh thần.

Tại Hà Tĩnh, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được thực hành ở nhiều không gian thờ tự, trong đó có Đền Cả – Dinh Đô Quan Hoàng Mười và Đền Chợ Củi. Đây cũng là những địa điểm gắn với việc thờ phụng Quan Hoàng Mười, thu hút đông đảo người dân, du khách đến dâng hương, thực hành tín ngưỡng và tham gia các hoạt động lễ hội. Qua hệ thống di tích, nghi lễ và sinh hoạt văn hóa tại các đền, những giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu tiếp tục được gìn giữ, hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Tại Nghệ An, Hà Tĩnh nói riêng và nhiều địa phương trên cả nước nói chung, ngày giỗ Quan Hoàng Mười (10/10 âm lịch) hằng năm là dịp để người dân tưởng nhớ, dâng hương và hòa mình vào các nghi lễ truyền thống. Trong ảnh: Các lễ rước trên bộ và trên sông trong Lễ hội Đền Chợ Củi.

Theo Nghệ nhân Ưu tú Phạm Quang Hồng, Thủ nhang Đền Cả – Dinh Đô Quan Hoàng Mười (phường Bắc Hồng Lĩnh), ngày giỗ Quan Hoàng Mười còn được gọi là ngày trùng thập. Đây là dịp để Nhân dân hội tụ, bày tỏ lòng thành kính, tri ân các bậc tiền nhân, đồng thời thực hành tín ngưỡng thông qua các nghi lễ truyền thống, trong đó có nghi lễ hầu đồng. Những hoạt động này góp phần duy trì phong tục và trao truyền các giá trị văn hóa của cộng đồng.

Từ thực tiễn thờ phụng Quan Hoàng Mười có thể thấy, sức sống của tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ được nuôi dưỡng bởi niềm tin tâm linh mà còn qua những thực hành văn hóa cụ thể. Đó là hệ thống nghi lễ, nghệ thuật diễn xướng, âm nhạc chầu văn, trang phục và những câu chuyện dân gian được lưu truyền trong cộng đồng. Mỗi yếu tố góp phần làm nên diện mạo phong phú của di sản, đồng thời phản ánh những quan niệm về cuộc sống, lòng biết ơn và khát vọng hướng đến những điều tốt đẹp.

Nghệ nhân Ưu tú Phạm Quang Hồng trong một buổi diễn xướng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.

Tuy nhiên, để di sản được gìn giữ và phát huy đúng hướng, việc bảo tồn không thể chỉ dừng lại ở duy trì nghi lễ hay tổ chức các hoạt động lễ hội. Điều quan trọng là giúp cộng đồng nhận thức đầy đủ giá trị văn hóa của tín ngưỡng, thực hành đúng quy định và giữ gìn sự trang nghiêm của không gian thờ tự. Những biểu hiện lợi dụng niềm tin để trục lợi, thương mại hóa hoạt động tín ngưỡng hoặc thực hành nghi lễ sai lệch cần được nhận diện, ngăn ngừa, nhằm bảo vệ bản chất và những giá trị tích cực của di sản.

PGS.TS Triệu Thế Việt - nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam cho rằng, để Đạo Mẫu phát triển đúng hướng và bền vững, cần phổ biến, thực hiện nghiêm các quy định của pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo. Đồng thời, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học để nhận diện, khẳng định các giá trị và loại bỏ những biểu hiện mê tín dị đoan.

Mỗi giá hầu đồng khi được thực hiện cần tuân thủ theo đúng chuẩn mực, phép tắc lễ nghi, bảo đảm sự tôn nghiêm, thành kính của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Cùng với vai trò của cơ quan quản lý và giới nghiên cứu, người trực tiếp thực hành tín ngưỡng và cộng đồng giữ vị trí quan trọng trong quá trình bảo tồn di sản. Việc giới thiệu lịch sử di tích, những câu chuyện dân gian về Quan Hoàng Mười, ý nghĩa của các nghi lễ bằng hình thức phù hợp sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội và trân trọng những giá trị văn hóa được trao truyền. Từ lễ giỗ Quan Hoàng Mười, có thể thấy bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ không chỉ là gìn giữ những phong tục, nghi lễ đã có, mà còn là trách nhiệm duy trì mối liên hệ giữa di sản với đời sống cộng đồng, để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được tiếp nối trong xã hội hôm nay.