Tỉnh Cao Bằng gìn giữ và lan tỏa di sản hát then, đàn tính
Công tác bảo tồn di sản hát then, đàn tính ở tỉnh Cao Bằng khởi nguồn từ chính tình yêu nghề, ý thức trách nhiệm và tinh thần tự nguyện của các nghệ nhân.
Trong nhịp sống hiện đại đang lan tỏa đến từng bản làng vùng cao, xã Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng vẫn lưu giữ những làn điệu hát then, đàn tính mộc mạc và giàu bản sắc. Từ lời ca, tiếng hát vang lên trong lễ hội, sinh hoạt cộng đồng được truyền dạy qua các thế hệ không chỉ phản ánh đời sống tinh thần phong phú của đồng bào các dân tộc mà còn là di sản văn hóa quý giá của địa phương. Việc gìn giữ và phát huy những giá trị ấy tại xã Nguyên Bình hôm nay chính là cách để bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần làm giàu đời sống tinh thần và khẳng định bản sắc Cao Bằng giữa dòng chảy hội nhập.
Một tiết mục biểu diễn hát then, đàn tính của các nghệ nhân tỉnh Cao Bằng
Những năm gần đây, tại tỉnh Cao Bằng, hát then đàn tính - loại hình di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của đồng bào Tày, Nùng vẫn đang được gìn giữ và phát huy nhờ nỗ lực bền bỉ của các nghệ nhân và sự đồng hành của cộng đồng.
Trong các sinh hoạt văn hóa, nhiều nghệ nhân đã chủ động liên kết, tập hợp thành viên, thành lập các nhóm bảo tồn di sản, tạo không gian sinh hoạt chung để duy trì, lan tỏa và truyền dạy hát then, đàn tính trong đời sống.
"Nhóm Bảo tồn và Phát triển di sản Then chúng tôi thành lập cách đây 3 năm, do tôi làm trưởng nhóm. Thành viên người lớn tuổi nhất là 70 tuổi, nhỏ tuổi nhất là 7 tuổi. Mục đích của chúng tôi muốn góp một phần nhỏ bé vào việc bảo tồn và phát triển di sản Then của dân tộc Tày, Nùng" - nghệ nhân Triệu Bích Phượng, Trưởng nhóm Bảo tồn - Phát triển di sản Then tỉnh Cao Bằng cho biết.
Nghệ nhân Triệu Bích Phượng (giữa) và các thành viên nhóm Bảo tồn và Phát triển di sản Then trong một tiết mục biểu diễn
Công tác bảo tồn di sản hát then, đàn tính ở tỉnh Cao Bằng khởi nguồn từ chính tình yêu nghề, ý thức trách nhiệm và tinh thần tự nguyện của các nghệ nhân. Quan trọng hơn, các nhóm bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc giữ Then cho riêng mình, mà còn chủ động mang Then đến với cộng đồng. Việc truyền dạy được tổ chức ngay tại các thôn, xóm, tổ dân phố, giúp người dân dễ tiếp cận, dễ tham gia, từng bước hình thành phong trào sinh hoạt văn hóa quần chúng gắn với di sản truyền thống.
Từ những lớp truyền dạy ấy, nhiều hạt nhân văn nghệ đã được hình thành. Không ít học viên sau khi học xong đã tiếp tục tham gia câu lạc bộ, biểu diễn trong các dịp lễ, tết, sự kiện văn hóa tại địa phương. Hát then, đàn tính vì thế không còn bó hẹp trong không gian nghi lễ truyền thống, mà đã từng bước trở lại đời sống sinh hoạt thường ngày, gắn với xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư.
Nghệ nhân ưu tú Đinh Văn Thức cùng cây đàn tính
Tại xã Nguyên Bình, một địa bàn vùng cao còn nhiều khó khăn của tỉnh Cao Bằng, hát then, đàn tính vẫn được duy trì bền bỉ trong đời sống cộng đồng. Theo nghệ nhân ưu tú Đinh Văn Thức, Then không chỉ là nghệ thuật biểu diễn, mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, gắn với ước vọng cầu mùa, cầu phúc, cầu an của người dân.
"Hát then, đàn tính là múa trầu, cầu mùa, cầu màng, cầu phúc, cầu cho dân an, cầu bình yên hạnh phúc. Bài này những người thầy then hát, còn múa thì người nào cũng múa được. Vì đây là Then để cầu phúc, cầu mùa, cầu màng thôi" - nghệ nhân ưu tú Đinh Văn Thức chia sẻ.
Tiết mục múa của nghệ nhân ưu tú Đinh Văn Thức cùng các thành viên trong nhóm
Không chỉ giữ Then trong không gian tín ngưỡng, nghệ nhân ưu tú Đinh Văn Thức còn dành nhiều năm trực tiếp truyền dạy then, đàn tính cho thế hệ trẻ. Việc đưa then vào trường học, câu lạc bộ văn hóa đã góp phần tạo nền tảng bền vững cho công tác bảo tồn di sản lâu dài. Nghệ nhân Đinh Văn Thức đã truyền dạy cho hơn 600 học trò, các em học sinh rất yêu thích và nhiệt tình đến học.
Với các nghệ nhân cao tuổi tại xã Nguyên Bình, việc truyền dạy Then không chỉ là trách nhiệm, mà còn là cách gìn giữ bản sắc văn hóa của cha ông để lại. Từ chỗ ít người biết, ít người theo, đến nay hát then, đàn tính đã dần trở lại trong sinh hoạt văn hóa của các khu dân cư, tổ dân phố.
Nghệ nhân ưu tú Chu Thị Thà và tiết mục biểu diễn hát Then
"Dòng văn hóa về nghệ thuật hát then, đàn tính này là của các cụ hồi xưa truyền lại, đây là những bản sắc dân tộc của Nguyên Bình và dân tộc Tày. Đến nay, tất cả các khu phố, câu lạc bộ nghệ thuật hát then, đàn tính ngày càng rầm rộ và phong phú" - nghệ nhân ưu tú Chu Thị Thà, xã Nguyên Bình cho biết.
Bên cạnh việc giữ gìn những làn điệu Then cổ, nhiều nghệ nhân cũng chú trọng phát huy, sáng tạo để then phù hợp hơn với đời sống hôm nay. Tuy nhiên, để di sản tiếp tục được bảo tồn bền vững, các nghệ nhân mong muốn tiếp tục nhận được sự quan tâm, hỗ trợ nhiều hơn nữa từ các cấp, các ngành.
Nghệ nhân Chu Thị Mai: "Chúng tôi luôn luyện tập và cùng nhau giữ gìn và phát huy những làn điệu Then cổ"
Từ những nỗ lực âm thầm nhưng bền bỉ của các nghệ nhân, hát then, đàn tính tại Cao Bằng không chỉ đang được gìn giữ, mà còn từng bước được hồi sinh mạnh mẽ trong đời sống. Khi tiếng đàn tính vẫn còn vang lên nơi bản làng, khi những câu then tiếp tục được truyền dạy cho lớp trẻ, thì di sản ấy vẫn còn sức sống. Đó chính là minh chứng sinh động cho một hành trình bảo tồn văn hóa bắt đầu từ cộng đồng, lan tỏa trong cộng đồng và hướng tới tương lai lâu dài cho các thế hệ mai sau.
