'Tình thế' truyện và 'giải pháp' của Ý Nhi

Tập truyện ngắn vừa xuất bản Con ngựa trên bãi biển (NXB Dân Trí, 2026) của Ý Nhi xuất hiện khá bất ngờ và lạ lẫm - không phải chỉ vì bà vốn là một nhà thơ nổi tiếng (1) nay lại chuyển sang viết văn xuôi, mà chính vì khả năng xử lý kỹ thuật điêu luyện và tạo phong cách riêng của toàn tập truyện. Có thể nói với tác phẩm này Ý Nhi đã tạo nên dấu ấn đáng kể ở cách thức kể chuyện, trong đó kỹ thuật không còn là phương tiện, mà chính là nội dung sâu xa nhất của tác phẩm.

Một hiệu ứng thống nhất về “giải pháp tình thế” và các kiểu “tình thế”

Edgar Allan Poe, khi bàn về nghệ thuật truyện ngắn, đã nhấn mạnh đến “hiệu ứng duy nhất”, hay là “tính thống nhất của hiệu ứng”, trong đó mọi yếu tố của tác phẩm đều phục vụ một ấn tượng được hình dung từ trước, qua câu mở đầu truyện (2).

Đọc hai mươi truyện ngắn trong tập Con ngựa trên bãi biển, có thể nhận ra hầu hết các câu mở đầu đều không nhằm giới thiệu câu chuyện theo nghĩa thông thường mà trước hết là tạo ra một trạng thái tồn tại. Trạng thái đó, mượn lời một nhân vật trong truyện Ở Mộc, tôi gọi là một “giải pháp tình thế”. Cậu tiếp tân chọn ở lại khách sạn Mộc Hương như một giải pháp tình thế trong thời gian chờ thi đại học nhưng chính cụm từ này vượt khỏi hoàn cảnh cụ thể của nhân vật để trở thành một nguyên lý tồn tại phổ biến trong thế giới truyện ngắn Ý Nhi. Các nhân vật của bà dường như luôn ở trong một sự tạm thời: họ đang dừng lại, đang chờ đợi, đang trú lại, đang lạc vào một nơi nào đó không phải là điểm đến cuối cùng. 

Nhà thơ Ý Nhi tại tư gia ở TP.HCM. Ảnh: Ngô Thị Kim Cúc

Đó là tình thế bị giữ lại hay dừng lại bất đắc dĩ. “Cơn mưa bất ngờ giữ chân anh lại trong căn phòng trống trơn” (truyện Dấu vết). Cùng một mô thức ấy là câu mở đầu truyện Hoa Tứ quý: “Cơn mưa bất chợt vào buổi chiều của mùa khô khiến ông phải vội vã dạt vào bên đường, trú dưới một vòm cổng lợp ngói nâu khá rộng rãi”. Nhân vật “dạt vào” đây vì không còn lựa chọn nào khác.. 

Một biến thể khác là tình thế do nhầm lẫn khi nhân vật bị đặt vào một tình huống sai lạc, khó xử. Đây là câu mở đầu truyện Với chiếc đèn quảng cáo: “Do nhầm lẫn, lúc chặp tối, người ta để anh xuống một bến xe cũ, đã bỏ hoang”. Sự hiện diện của nhân vật trong không gian hoang vắng này không có nguyên nhân nội tại mà là kết quả của một sự ngẫu nhiên. 

Một dạng khác nữa là tình thế trì hoãn, khi hành động bị thay thế bằng sự chờ đợi hoặc hoãn lại. Đây là câu mở đầu của truyện Miên: “Anh dự định dành một ngày nghỉ cho việc mở mấy thùng carton đựng sách để sắp xếp lại nhưng cái ngày ấy mãi không đến”. Đáng chú ý là hành động chính của câu không phải là việc sắp xếp sách mà là việc ngày đó “mãi không đến”. 

Truyện ngắn Chiều mang đến một sự trì hoãn còn tinh tế hơn: “Chỉ định ghé vào tiệm sách mua mấy chiếc bao thư và một lọ hồ dán mà ông lại lang thang giữa các quầy sách gần 2 giờ đồng hồ để rồi cuối cùng cầm trên tay cuốn tiểu thuyết Đốn hạ của Thomas Bernhard, khi lướt qua quầy sách văn học, chợt nhớ đã đọc ở đâu đó bài viết giới thiệu tác giả và tác phẩm này”. 

Điểm qua những câu mở đầu trong các truyện ngắn trên có thể nhận thấy “hiệu ứng thống nhất” trong truyện ngắn Ý Nhi không xuất phát từ sự kiện mà từ tình thế tồn tại: xa lạ, bất ngờ, trong những khoảng dừng, khoảng chờ. Chính các tình thế này tạo nên tính thống nhất sâu xa giữa các truyện ngắn của toàn tập truyện. 

Tuy nhiên, đằng sau những “tình thế” ngỡ như thụ động ấy lại là những “giải pháp” chủ động, cũng đậm tính hiện đại.

Sự hiển lộ của “giải pháp tình thế”

Tư tưởng sâu sắc trong tập truyện ngắn của Ý Nhi thể hiện ở chỗ nhân vật không vượt qua tình thế mà điều chỉnh nhận thức và hành vi của mình để có thể tiếp tục sống trong tình thế đó mà không bị tan rã. 

Một trong những hình thức cơ bản của “giải pháp tình thế” nơi các nhân vật là sự đánh lạc hướng: khi một sự thật trở nên quá đau xót, bất khả thay đổi, khiến ý thức không thể tiếp cận nó một cách trực diện, nhân vật thường có xu hướng chuyển hướng chú ý của ý thức khỏi trung tâm đau đớn qua những sự vật trung gian, những hành động thứ yếu hoặc những chi tiết tưởng chừng không quan trọng. 

Trong truyện ngắn Ý Nhi, cơ chế này xuất hiện dưới hình thức huyền ảo hóa thực tại. Sự đánh lạc hướng không diễn ra chủ yếu qua đối thoại mà qua tri giác. Nhân vật bị thu hút bởi những sự vật hiện tượng không thể giải thích: con ngựa xuất hiện trên bãi biển mỗi buổi chiều (Con ngựa trên bãi biển), búp bê biết khóc và nói (Búp bê biết khóc), một hồ nước xuất hiện ở nơi vốn khô cằn (Ở Mộc). Những hiện tượng này chỉ hiện hữu với nhân vật chính, chiếm lĩnh ý thức nhân vật, trở thành trung tâm của sự chú ý. Nhờ đó nhân vật có thể trì hoãn việc đối diện với khoảng trống nội tâm của mình - sự mất mát, chia lìa từ quá khứ, hoặc cảm giác không còn thuộc về bất kỳ nơi nào. Điều quan trọng là sự đánh lạc hướng này không xóa bỏ nỗi đau mà chỉ làm lệch trục của nó. Nỗi đau không biến mất mà tồn tại dưới dạng một nền chìm, một ảo tượng day dứt. 

Một hình thức khác của “giải pháp tình thế” là sự lặp lại: tái dựng những cấu trúc không gian hoặc tri giác nhằm duy trì sự hiện diện của cái đã mất. Những không gian như hồ nước, khu vườn, phòng tranh, nhà ga cũ, không chỉ tồn tại như những địa điểm vật lý mà như những điểm giao nhau giữa hiện tại và quá khứ. Nhân vật bước đi trong hiện tại, nhưng tri giác của họ bị kéo ngược về ký ức. Vì thế những biến đổi kỳ lạ của không gian - hồ nước xuất hiện ở nơi khô cằn, khu vườn biến thành phế tích - không phải là những sự kiện siêu nhiên mà là những biểu hiện của ý thức đang sống đồng thời trong nhiều lớp thời gian. 

Giải pháp tình thế như một hình thức tồn tại hiện đại

Từ việc nhận diện các “giải pháp tình thế”, có thể đi đến khẳng định: một đặc điểm nổi bật của các nhân vật trong truyện ngắn Ý Nhi là họ không hành động để giải quyết tình thế mà để duy trì tình thế như một trạng thái tồn tại kéo dài. 

Trong Con ngựa trên bãi biển, ông già không biết con ngựa có thực sự tồn tại hay không, nó từ đâu đến và vì sao chỉ mình ông nhìn thấy, nhưng ông không tìm cách xác minh hay phủ nhận nó, ông chấp nhận sự hiện diện mơ hồ ấy như một phần của thực tại riêng mình. 

Và như thế, một “hiệu ứng thống nhất” được gợi lên trong toàn tập truyện còn là trạng thái cân bằng mong manh mà ý thức nhân vật đang cố duy trì. Theo nghĩa đó, “giải pháp tình thế” có thể được hiểu như hình thức tự do tối giản mà nhân vật vẫn còn nắm giữ. Họ không có khả năng lựa chọn hoàn cảnh nhưng vẫn có thể lựa chọn cách hiện hữu bên trong hoàn cảnh ấy. Họ không thoát ra khỏi tình thế nhưng có thể trì hoãn sự tan rã của mình (do chấn thương tinh thần) bằng cách bám vào những cấu trúc trung gian: những cử chỉ nhỏ bé, những tri giác mơ hồ, những hình ảnh quay trở lại ám ảnh.

Chính điều này cũng quy định hình thức của truyện ngắn Ý Nhi: các truyện không vận động về phía cao trào hay khép kín mà dừng lại ở việc kiến tạo và duy trì một trạng thái. 

Trong ý nghĩa đó, truyện ngắn của Ý Nhi không khép lại bằng câu trả lời, mà bằng một khoảng lặng. Và ngầm ẩn bên dưới những dòng chữ, ý thức vẫn tiếp tục vận động, ký ức vẫn tiếp tục vang dội… 

Và người đọc (có lẽ) vẫn phải miệt mài tự đi tìm câu trả lời về sự thật, về chân lý giữa đời sống đương đại, kiểu như: Có một con ngựa nào đã thực sự xuất hiện trên bãi biển?

Nguyễn Hồng Anh

________________

 (1) Trích lời giới thiệu tác giả từ tập truyện ngắn: Ý Nhi “là một trong những nữ thi sĩ đương đại nổi tiếng ở Việt Nam sau thời kỳ Đổi Mới. Thơ ca Ý Nhi nổi bật với những cách tân hiện đại, góp phần tô điểm diện mạo mới cho thơ ca Việt Nam cả về nội dung lẫn hình thức. Năm 1985, Ý Nhi nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam với tác phẩm đột phá Người đàn bà ngồi đan… Năm 2015, Ý Nhi đã được trao tặng giải thưởng văn học Thụy Điển Cikada vì “những bài thơ rất hay đã bảo vệ cho tính bất khả xâm phạm của đời sống”
(2) Đọc tiểu luận của Edgar Poe, Review of Twice-Told Tales, Graham’s Magazine, 1842.