Tỉnh thức trong lãnh đạo

Trong bối cảnh môi trường kinh doanh toàn cầu ngày càng bất định, nơi trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ và các biến động địa chính trị liên tục tái định hình luật chơi, vai trò của doanh nhân đang đứng trước những yêu cầu hoàn toàn mới. Họ không chỉ chịu áp lực duy trì tăng trưởng hay tối ưu hiệu quả vận hành, mà còn phải liên tục ra quyết định nhanh hơn trong khi nền tảng dự báo ngày càng mong manh và khó nắm bắt. Chính áp lực kép đó đang đẩy không ít nhà lãnh đạo vào trạng thái quá tải tinh thần, nơi sự căng thẳng, lo âu và cảm giác mất kiểm soát dần trở thành điều “bình thường mới”.

Trong bối cảnh ấy, “tỉnh thức” không còn là câu chuyện mang tính cá nhân hay một trào lưu chữa lành nhất thời, mà đang dần được nhìn nhận như một năng lực lãnh đạo cốt lõi, năng lực giúp người lãnh đạo đối diện với bất ổn một cách tỉnh táo, thay vì để nó âm thầm chuyển hóa thành khổ đau và bào mòn nội lực bên trong.

Trao đổi với TheLEADER, ông Lê Bá Thông, Chủ tịch Cộng đồng Nhà lãnh đạo tỉnh thức đã chia sẻ những quan sát sâu sắc về hành trình chuyển hóa từ một doanh nhân luôn chịu áp lực thành một nhà lãnh đạo tỉnh thức, người biết buông đúng chỗ, giữ được tự do nội tâm và từ đó xây dựng sự bền vững dài hạn cho chính mình và tổ chức.

Tỉnh thức không phải trào lưu chữa lành

Gần đây, khái niệm “tỉnh thức” được nhắc đến ngày càng nhiều trong cộng đồng doanh nhân. Theo ông, đây chỉ là một trào lưu mang tính thời điểm, hay đang phản ánh một nhu cầu thực sự của người lãnh đạo trong bối cảnh hiện nay?

Ông Lê Bá Thông: Tôi cho rằng đây không phải là một xu hướng ngắn hạn, mà phản ánh một nhu cầu rất thật của giới lãnh đạo hiện nay. Từ trải nghiệm cá nhân khi kết nối và xây dựng các chương trình học cùng các giáo sư của Harvard dành cho doanh nhân Việt Nam, tôi nhận thấy những chuyển động lớn của thế giới đang đặt con người trước những áp lực chưa từng có.

Trong chuyến đưa đoàn doanh nhân Việt Nam sang Harvard vào tháng 8/2025, một giáo sư uy tín đã mở đầu buổi chia sẻ bằng nhận định đáng suy ngẫm: thế giới đang bước vào một giai đoạn “crazy and crazier”, ngày càng hỗn loạn và khó lường hơn. Ngay cả những tiến bộ mang tính tích cực như trí tuệ nhân tạo (AI) cũng có thể trở thành nguồn tạo ra lo lắng và bất an, khi con người không đủ năng lực nội tâm để đối diện với bất ổn.

Chính trong bối cảnh đó, tỉnh thức xuất hiện như một nhu cầu tất yếu. Con người buộc phải quay về đối diện với chính mình và với những bất ổn của thời đại. Chỉ bằng cách đó, sự bình an và tính bền vững mới có thể được hình thành, thay vì tiếp tục né tránh hay trì hoãn.

Ông có thể lý giải rõ hơn, tỉnh thức khác gì với những cách “xả stress” mà nhiều doanh nhân đang áp dụng?

Ông Lê Bá Thông: Khác biệt cốt lõi nằm ở thái độ đối diện. Tỉnh thức không phải là trốn chạy khó khăn, mà là ở lại với khó khăn một cách tỉnh táo, để nó không chuyển hóa thành khổ đau.

Trong thực tế, nhiều doanh nhân đặt lên mình những kỳ vọng rất lớn, phải thành công, phải dẫn đầu, phải được ngưỡng mộ. Song song với đó là những kỳ vọng không kém phần nặng nề dành cho tổ chức và đội ngũ, như yêu cầu tăng trưởng cao ngay cả khi bối cảnh thị trường đã thay đổi hoàn toàn.

Khi không đạt được, họ dễ rơi vào trạng thái tự trách, phủ nhận thực tế, rồi tìm cách “xả stress” bằng giải trí, tiệc tùng, uống bia, chơi thể thao hay những hoạt động mang tính thay thế.

Ông Lê Bá Thông, Chủ tịch Cộng đồng Nhà lãnh đạo tỉnh thức. Ảnh: NVCC

Những cách đó không sai, nhưng chỉ mang tính tạm thời. Khi mọi thứ lắng xuống, sự lo lắng vẫn còn nguyên, thậm chí sâu hơn. Chính các kỳ vọng cứng nhắc này khiến người lãnh đạo đánh mất khả năng quan sát và điều chỉnh, không dám thừa nhận rằng chiến lược hay mô hình cũ có thể không còn phù hợp.

Người tỉnh thức là người nhận ra những ràng buộc vô hình đang làm mình mất tự do trong tư duy và ra quyết định, từ đó biết cách buông bỏ đúng chỗ để tiếp tục đi tiếp một cách tỉnh táo và linh hoạt hơn. Và một trong những con đường thực hành tỉnh thức đó chính là thiền.

Nhiều người nghĩ tỉnh thức hay thiền là câu chuyện phương Đông. Nhưng thực tế có phải vậy không, thưa ông?

Ông Lê Bá Thông: Hoàn toàn không. Điều thú vị là một trong những giáo trình thiền được học nhiều nhất trên thế giới hiện nay lại đến từ Google, một tập đoàn công nghệ hàng đầu toàn cầu.

Chương trình Search Inside Yourself được xây dựng không phải để nói về triết lý hay tôn giáo, mà để giúp con người quản trị cảm xúc, bất an và những khó khăn nội tâm trong môi trường làm việc đầy áp lực.

Khi Google triển khai chương trình này, họ nhận ra rằng nhân viên và lãnh đạo trở nên bình an hơn, khả năng quản lý được cải thiện và hiệu quả tổ chức cũng tăng lên một cách rõ rệt.

Điều đó cho thấy, trong một thế giới biến động nhanh, những cách giải tỏa mang tính tạm thời không còn đủ sức nâng đỡ con người. Doanh nhân và tổ chức cần những con đường thực hành thật sự, giúp họ xây dựng sự ổn định từ bên trong, để có thể đi đường dài một cách bền vững và tỉnh táo hơn.

Theo ông, cốt lõi của tỉnh thức là gì và ranh giới giữa tỉnh thức với buông xuôi nằm ở đâu khi nhiều doanh nhân lo ngại việc “chậm lại” sẽ làm họ mất động lực và tăng trưởng?

Ông Lê Bá Thông: Đỉnh cao của tỉnh thức, theo tôi, chính là tự do. Đó là trạng thái khi con người nhận ra điều gì đang âm thầm chi phối mình, làm mình bị kẹt trong suy nghĩ, cảm xúc, quyết định và đủ tỉnh táo để buông xuống.

Người tỉnh thức không buông những gì giúp họ kinh doanh tốt hơn, mà buông những ràng buộc khiến họ đánh mất tự do nội tâm. Thiền hay tỉnh thức không phải để đạt thêm một trạng thái, một thành tựu hay một hình ảnh mới, mà là để buông đi những lớp kỳ vọng đang đè nặng lên chính mình.

Trong thực tế, hai nguồn gốc tạo ra khổ đau lớn nhất đối với doanh nhân chính là kỳ vọng quá mức vào bản thân và kỳ vọng quá mức vào người khác. Khi bị trói chặt bởi những kỳ vọng đó, người lãnh đạo dễ mất khả năng quan sát, điều chỉnh và lựa chọn một cách linh hoạt, dù vẫn đang làm việc rất nỗ lực.

Tỉnh thức vì thế không phải là dừng lại để không làm gì. Tỉnh thức là dừng lại để nhìn cho rõ mình đang ở đâu, đang bị điều gì chi phối và điều gì cần được buông xuống để có thể đi tiếp một cách đúng đắn hơn. Vấn đề không nằm ở việc nhanh hay chậm, mà nằm ở chỗ người lãnh đạo đang đi trong sự tỉnh táo hay đang bị cuốn đi bởi áp lực và vô thức.

Lãnh đạo tỉnh thức: Đồng hành thay vì thúc ép

Trong vận hành doanh nghiệp hiện nay, tỉnh thức được thể hiện như thế nào, đặc biệt trong kỷ nguyên AI?

Ông Lê Bá Thông: AI đang làm thay đổi mọi thứ với tốc độ rất nhanh. Nhiều KPI hay chỉ tiêu quản trị có thể trở nên lỗi thời chỉ sau vài tháng. Nếu người lãnh đạo vẫn dùng áp lực, chỉ tiêu cứng nhắc và cơ chế kiểm soát để “siết” tổ chức, mâu thuẫn nội tại sẽ ngày càng lớn.

Vấn đề không nằm ở bản thân AI, mà ở cách con người sử dụng nó. Nếu lãnh đạo dùng AI để gia tăng kỳ vọng, buộc tổ chức chạy nhanh hơn, làm nhiều hơn và chịu áp lực lớn hơn, thì dù công nghệ có tiên tiến đến đâu, khổ đau trong tổ chức cũng sẽ nhân lên.

Ngược lại, khi người lãnh đạo biết dừng lại để quan sát một cách tỉnh táo, xem điều gì thực sự phù hợp, điều gì đã vượt quá sức chịu đựng của con người và điều gì cần được điều chỉnh về chiến lược hay nhịp độ thì doanh nghiệp vẫn có thể phát triển mà không phải đánh đổi bằng sự kiệt quệ tinh thần.

Lãnh đạo tỉnh thức, vì thế, là sự chuyển dịch vai trò từ ép buộc sang đồng hành. Thay vì thúc đẩy bằng áp lực, họ tạo điều kiện để con người trong tổ chức phát triển và hoàn thành công việc một cách trọn vẹn hơn.

Nhiều doanh nhân nói rằng họ “không có thời gian” để dừng lại và tỉnh thức. Ông nghĩ sao về điều này?

Ông Lê Bá Thông: Thực ra, trên hành trình này chỉ có hai con đường. Con đường thứ nhất là ngồi xuống và nhìn sâu, để nhận ra rằng chính những kỳ vọng đang mang theo mình mới là nguồn gốc của khổ đau, từ đó chủ động buông và điều chỉnh.

Con đường thứ hai là trả giá. Trả giá bằng những căng thẳng tích tụ dần rồi bộc lộ thành khủng hoảng, có thể là sự đổ vỡ trong doanh nghiệp, rạn nứt trong gia đình, hoặc sự suy kiệt về sức khỏe tinh thần của chính người lãnh đạo. Không có con đường thứ ba.

Tôi thường nói rất thẳng với các doanh nhân rằng: hoặc họ sớm dừng lại để thực hành, nhìn rõ những giới hạn thật sự của bản thân và tổ chức, từ đó điều chỉnh lại kỳ vọng, nhịp độ và cách vận hành; hoặc họ tiếp tục chạy theo quán tính cũ cho đến khi áp lực đủ lớn để buộc họ phải dừng lại bằng khủng hoảng.

Tỉnh thức không làm doanh nhân yếu đi, cũng không làm họ mất đi bản lĩnh lãnh đạo. Ngược lại, tỉnh thức giúp người lãnh đạo ra quyết định với độ sáng rõ cao hơn, không bị chi phối bởi nỗi sợ phải đạt được bằng mọi giá hay áp lực phải duy trì hình ảnh thành công. Khi giữ được sự sáng rõ đó, tổ chức mới có thể vận hành ổn định, linh hoạt và bền vững hơn trong một kỷ nguyên đầy biến động.

Ông Lê Bá Thông kiên trì xây dựng một hệ sinh thái thực hành tỉnh thức dành cho doanh nhân. Ảnh: NVCC

Theo ông, “tỉnh thức” có thể tồn tại ở cấp độ tổ chức hay chỉ dừng lại ở cá nhân người lãnh đạo?

Ông Lê Bá Thông: Tỉnh thức không phải là một trạng thái đạt đến rồi dừng lại, mà là một hành trình liên tục. Và hành trình đó không chỉ thuộc về cá nhân, mà hoàn toàn có thể mở rộng ra cấp độ tổ chức.

Một tổ chức có thể trở nên tỉnh thức khi ngày càng có nhiều người bên trong, đặc biệt là đội ngũ lãnh đạo và quản lý thực hành tỉnh thức một cách nghiêm túc trong công việc hằng ngày. Khi đó, tỉnh thức không còn là câu chuyện nội tâm riêng lẻ, mà dần hình thành một năng lực chung.

Một lãnh đạo tỉnh thức thường mang trong mình năm sức mạnh cốt lõi: niềm tin vào con đường phụng sự; sự kiên trì và quyết tâm; khả năng thức thời và linh hoạt; năng lực tập trung và trí tuệ để buông bỏ những điều không còn phù hợp. Khi những phẩm chất này được lan tỏa và chuyển hóa sang cấp độ tổ chức, chúng trở thành nền tảng giúp doanh nghiệp thích ứng nhanh, điều chỉnh kịp thời và phát triển bền vững trong một thế giới đầy bất ổn.

Tuy nhiên, để tỉnh thức cá nhân trở thành sức mạnh tập thể, tổ chức cần một cơ chế vận hành phù hợp. Chúng tôi thường hướng dẫn doanh nghiệp dựa trên nguyên lý Lục hòa, đó là sáu yếu tố then chốt: cùng chung lý tưởng, hòa hợp trong giao tiếp, thống nhất trong tư duy, phối hợp trong hành động, chia sẻ trách nhiệm và phân bổ lợi ích công bằng.

Khi những yếu tố này được thiết lập, tỉnh thức không còn là nỗ lực đơn lẻ của từng người, mà trở thành năng lực tập thể, giúp doanh nghiệp vận hành bình an hơn, gắn kết hơn và kiên định trên con đường phát triển bền vững, gắn với phụng sự cộng đồng.

Theo ông, mô hình lãnh đạo tỉnh thức vận hành doanh nghiệp dựa trên những nền tảng nào?

Ông Lê Bá Thông: Theo tôi, lãnh đạo tỉnh thức được xây dựng trên hai nền tảng cốt lõi. Đó chính là hiểu biết và yêu thương. Hiểu biết không chỉ là tri thức quản trị, mà là khả năng nhìn rõ bối cảnh, hiểu đúng con người và nhận diện được những động lực sâu bên trong tổ chức. Yêu thương không phải là cảm xúc mơ hồ, mà là năng lực tạo ra sự an toàn tâm lý, nơi con người được lắng nghe, được tôn trọng và có không gian để phát triển.

Từ hai nền tảng đó, cách vận hành doanh nghiệp cũng thay đổi. Người lãnh đạo tỉnh thức không phản ứng theo quán tính, mà liên tục quan sát: mình đang ra quyết định từ sự sáng rõ hay từ nỗi sợ, từ hiểu biết hay từ áp lực phải chứng minh điều gì đó. Chính quá trình tự quan sát này giúp họ điều chỉnh hành vi lãnh đạo mỗi ngày, thay vì áp đặt hay kiểm soát.

Doanh nhân tỉnh thức vì thế không phải là người ít tham vọng, mà là người đủ tỉnh táo để tái định nghĩa tham vọng. Họ buông những kỳ vọng sai lệch để giữ được sự bền bỉ nội tại, từ đó dẫn dắt tổ chức đi đường dài một cách vững vàng, nhân văn và linh hoạt trước những biến động khó lường.

Với vai trò chuyên gia, ông đã đưa ra những giải pháp nào để giúp doanh nghiệp triển khai thực hành tỉnh thức một cách thực chất?

Ông Lê Bá Thông: Trong nhiều năm qua, tôi cùng Cộng đồng Nhà lãnh đạo Tỉnh thức kiên trì xây dựng một hệ sinh thái thực hành tỉnh thức dành cho doanh nhân, với trọng tâm là Mã Nguồn Hạnh Phúc (Code to Happiness – C2H).

Xuất phát điểm của hành trình này là chuỗi chương trình thực hành “Thở và Cười”, được tổ chức liên tục trong suốt bảy năm, mỗi năm một chủ đề, quy tụ từ 300-400 doanh nhân trong các khóa thực hành kéo dài 4 ngày 3 đêm. Dự kiến trong năm 2026, chương trình sẽ tiếp tục với chủ đề “Còn biết ơn là còn hạnh phúc”, diễn ra vào ngày 26/3/2026. Qua quá trình đồng hành lâu dài đó, tôi nhận ra rằng bất ổn của người lãnh đạo không chỉ nằm ở cá nhân, mà còn gắn chặt với cấu trúc tổ chức và môi trường gia đình.

Trong hơn hai năm qua, C2H đã triển khai 13 khóa học “Văn hóa doanh nghiệp Hiểu và Thương”, với sự tham gia của hơn 500 doanh nhân. Điểm khác biệt của cách tiếp cận này là không dừng ở đào tạo nhận thức, mà được thiết kế như một lộ trình chuyển hóa rõ ràng: bắt đầu từ cam kết của lãnh đạo, tiếp đến là thực hành tỉnh thức ở cấp độ cá nhân, rồi đưa các giá trị như hiểu biết, yêu thương và lòng biết ơn trở thành những giá trị cốt lõi chi phối cách doanh nghiệp vận hành hằng ngày.

Sau đào tạo, đội ngũ C2H tiếp tục đồng hành trực tiếp tại doanh nghiệp, hỗ trợ triển khai thông qua các quy trình, công cụ quản trị và chương trình đào tạo đại sứ văn hóa nội bộ, thường chiếm khoảng 7% lực lượng nhân sự. Mục tiêu là để văn hóa “hiểu và thương” không nằm trên khẩu hiệu, mà thực sự vận hành như một phần hữu cơ của tổ chức.

Khi gửi một thông điệp đến các doanh nhân đang chịu áp lực lớn hiện nay, ông muốn họ nhớ điều gì quan trọng nhất?

Ông Lê Bá Thông: Tôi muốn họ nhớ rằng, trong mọi hoàn cảnh, điều giữ cho con người không gãy chính là lòng biết ơn và sự kết nối.

Khi doanh nhân còn giữ lòng biết ơn, biết ơn cơ hội được làm việc, biết ơn những con người đang đồng hành, biết ơn cả những thử thách đang giúp mình trưởng thành thì áp lực không còn chỉ là gánh nặng, mà trở thành chất liệu để lớn lên. Biết ơn giúp con người dừng lại, nhìn sâu và không bị cuốn trôi bởi kỳ vọng hay so sánh.

Song song với đó là sự kết nối. Kết nối với chính mình để nhận ra giới hạn và nhu cầu thật sự; kết nối với những người xung quanh để không lãnh đạo trong cô độc và kết nối với thiên nhiên để nhắc mình rằng tăng trưởng không thể tách rời sự hài hòa. Khi ba sự kết nối này còn được giữ vững, doanh nhân vẫn còn điểm tựa nội tâm và từ đó mới có thể dẫn dắt tổ chức một cách bền vững, nhân văn trong dài hạn.

Xin cảm ơn ông!

Quỳnh Anh