Tổ chức lại không gian để nước có 'chỗ đi', 'chỗ ở'

Giữa tháng 9-2026, cùng thời điểm trận mưa lớn trùng đỉnh triều cường, Sở Xây dựng TPHCM phối hợp với Tổng Lãnh sự quán Hà Lan tại TPHCM tổ chức hội thảo "Thoát nước, chống ngập trong phát triển đô thị: Giải pháp thu gom và xử lý nước thải đô thị trên địa bàn TPHCM".

Tại đây, Tổng Lãnh sự Hà Lan tại TPHCM Raissa Marteaux nhấn mạnh rằng hạ tầng chỉ là một phần của lời giải. Cốt lõi là tạo dòng chảy, mở thêm không gian cho sông, kênh, rạch và tích trữ nước trước khi nước gây ngập. Hà Lan đã đi con đường đó. Chương trình “Không gian cho sông” mở rộng bãi sông thay vì nâng đê mãi cũng như Rotterdam có những quảng trường vừa là sân chơi ngày nắng, vừa là hồ chứa ngày mưa.

Thực tế tại TPHCM thời gian qua cho thấy, một trận mưa không phải là “thủ phạm” duy nhất gây ngập. Ngập hình thành khi nhiều tác nhân cộng dồn: mưa cực đoan vượt sức chứa hệ thống cống, triều cường và nước biển dâng chặn đường thoát, đất sụt lún (có nơi tới 2cm mỗi năm), trong khi đô thị hóa làm thu hẹp kênh rạch - những “đường thoát” tự nhiên của thành phố.

TPHCM sau hợp nhất rộng 6.778km2, với địa hình và chế độ thủy văn rất khác nhau; các quy hoạch thoát nước cũ không còn phù hợp, kênh, cửa xả, trạm bơm thiếu đồng bộ. Trong quy hoạch tổng thể với tầm nhìn dài hạn, chống ngập được đặt trong đột phá về hạ tầng, hướng tới hệ thống chống ngập tích hợp, thích ứng biến đổi khí hậu.

Mô hình “thành phố bọt biển” (là triết lý quy hoạch đô thị giúp thành phố hoạt động như một miếng bọt biển tự nhiên để hấp thụ, giữ lại, lọc sạch và tái sử dụng nước mưa thay vì tìm cách xua đuổi hay ngăn chặn nước bằng bê tông) được chọn làm hướng chủ đạo, gắn với hành lang xanh và các không gian sinh thái liên kết. Quan trọng hơn là sự chuyển đổi tư duy từ “chống ngập bằng công trình đơn lẻ” sang “thích ứng với nước và quản lý rủi ro theo lưu vực”.

Thành phố không chỉ đẩy nước đi nhanh mà phải biết giữ nước, cho nước thấm xuống và dành chỗ cho nước. Nguyên tắc “trì hoãn - lưu trữ - thoát nước” được các chuyên gia đề xuất cho Thủ Đức cũng theo tinh thần đó.

Tư duy này đang bắt đầu được đặt vào một chương trình đầu tư cụ thể. Theo kế hoạch giải quyết ngập nước giai đoạn 2026-2030 vừa được UBND TPHCM ban hành, thành phố dự kiến triển khai 87 dự án với tổng mức đầu tư hơn 142.000 tỷ đồng nhằm giải quyết ngập tại 50 vị trí.

Con số hơn 142.000 tỷ đồng cho thấy quy mô bài toán chống ngập là rất lớn. Tuy nhiên, điều quyết định là các dự án có được kết nối thành một hệ thống hay không: cống với kênh, cửa xả với trạm bơm, công trình kiểm soát triều với hồ điều tiết, hạ tầng kỹ thuật với không gian xanh.

Kế hoạch cũng yêu cầu rà soát hệ thống cống, kênh, cửa xả để xử lý các “điểm nghẽn cổ chai”, đồng thời đẩy nhanh các công trình chống ngập quan trọng.

Nhưng một “thành phố bọt biển” chỉ vận hành hiệu quả khi có thêm một “bộ não” số với cảm biến, dữ liệu và vận hành thông minh. TPHCM đang định hướng xây dựng hệ thống quản lý thoát nước thông minh, sử dụng dữ liệu thời gian thực về mưa, triều, mực nước, cống, van và trạm bơm để dự báo, mô phỏng các kịch bản ngập và hỗ trợ vận hành chủ động.

Thành phố cũng nghiên cứu liên thông dữ liệu thoát nước - thủy lợi, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, bổ sung hồ điều tiết và bể chứa nước ngầm tại các không gian công cộng... Đó mới là điểm khác biệt của một đô thị biết sống chung với nước, không coi nước là thứ phải đẩy ra khỏi thành phố bằng mọi giá mà tổ chức lại không gian để nước có "chỗ đi", "chỗ ở" và thời gian để rút.

Hơn 142.000 tỷ đồng có thể xây thêm cống, kênh, hồ điều tiết và các công trình kiểm soát triều. Thách thức lớn hơn là làm sao để từng công trình không đứng riêng lẻ mà cùng vận hành trong một hệ thống thống nhất theo lưu vực và dữ liệu.

Với một siêu đô thị thấp, nhiều sông rạch, chịu đồng thời sức ép của mưa cực đoan, triều cường, sụt lún và đô thị hóa, mục tiêu không chỉ là giảm những điểm ngập mà là xây dựng một thành phố biết dành chỗ cho nước và đủ thông minh để sống cùng nước.