Tòa soạn đổi thay từng ngày, giảng đường báo chí cần chuyển mình ra sao?

ThS Phùng Thị Trang cùng dân bản xã Vũ Nông trong chuyến ghi hình thực tế tại Cao Bằng năm 2022.

Cách đây 14 năm, khi đặt bút điền nguyện vọng vào hồ sơ dự thi đại học, Phùng Thị Trang không do dự lựa chọn ngành Báo truyền hình của Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Ngày tốt nghiệp, chị may mắn được làm đúng chuyên ngành tại kênh Truyền hình Thông tấn thuộc Thông tấn xã Việt Nam trước khi chuyển sang công tác giảng dạy tại ngành Quan hệ công chúng, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam.

Từ một sinh viên báo chí, gắn bó với nghề báo 9 năm và hiện là giảng viên ngành Quan hệ công chúng tại Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam, ThS Phùng Thị Trang có cơ hội quan sát những thay đổi của nghề từ cả 2 phía: tòa soạn và giảng đường.

Nếu như hơn một thập kỷ trước, hành trang của một sinh viên báo chí chủ yếu là kỹ năng viết, khai thác thông tin và tác nghiệp hiện trường, thì ngày nay trí tuệ nhân tạo (AI), mạng xã hội, video ngắn, podcast và dữ liệu đang làm thay đổi sâu sắc cách sản xuất cũng như phân phối thông tin. Sự chuyển động nhanh chóng ấy đặt ra yêu cầu đổi mới không chỉ với các cơ quan báo chí mà cả các cơ sở đào tạo.

Tòa soạn thay đổi từng ngày, nhà trường khó theo kịp

Từ góc độ giảng dạy, chị Trang cho rằng khoảng cách lớn nhất giữa đào tạo báo chí và nhu cầu thực tế của các tòa soạn số hiện nay nằm ở tốc độ thay đổi của nghề.

Trong khi nhà trường vận hành theo chương trình đào tạo, học phần và chuẩn đầu ra được xây dựng theo từng giai đoạn, các tòa soạn số lại chuyển động rất nhanh theo công nghệ, thuật toán, hành vi công chúng và mô hình kinh doanh truyền thông.

Có những kỹ năng còn được xem là mới ở thời điểm hiện tại nhưng chỉ sau vài năm đã trở thành yêu cầu cơ bản đối với người làm báo.

Bên cạnh đó, một khoảng cách đáng chú ý khác nằm ở cách đào tạo kỹ năng tích hợp. Thực tế tại các tòa soạn số cho thấy một phóng viên trẻ không chỉ viết tin, bài mà còn có thể phải quay phim, chụp ảnh, dựng video ngắn, tối ưu tiêu đề theo từng nền tảng, phân tích dữ liệu tương tác, nắm bắt hành vi công chúng và phối hợp với các bộ phận kỹ thuật, thiết kế, mạng xã hội.

Trong khi đó, việc đào tạo đôi khi vẫn chia các kỹ năng thành những học phần riêng lẻ, khiến sinh viên chưa hình dung đầy đủ quy trình sản xuất nội dung số như một hệ sinh thái thống nhất.

Để thu hẹp khoảng cách này, ThS Phùng Thị Trang cho rằng sinh viên cần được học trong môi trường gần với thực tiễn tòa soạn hơn, với đề tài thật, áp lực thời gian thật, phản biện thật, công chúng thật và những sản phẩm có thể được công bố trên các nền tảng số.

Đồng thời, các học phần cũng cần được tích hợp nhiều hơn giữa báo chí, truyền thông số, phân tích dữ liệu, đạo đức AI, thiết kế nội dung đa phương tiện và quản trị khủng hoảng thông tin.

Nhà báo trẻ không thể chỉ biết viết

ThS Phùng Thị Trang cho rằng người làm báo hiện nay không còn làm việc cho một nền tảng duy nhất. Bên cạnh kỹ năng phát hiện đề tài, khai thác thông tin và kiểm chứng nguồn tin, sinh viên báo chí cần hiểu công chúng, biết kể chuyện đa nền tảng và có khả năng sản xuất nội dung cho báo điện tử, mạng xã hội, podcast, video ngắn hay livestream.

Sinh viên thực hành ghi hình trong giờ học, rèn luyện kỹ năng sản xuất nội dung truyền thông chuyên nghiệp.

"Một phóng viên trẻ không thể chỉ viết tốt mà còn phải biết tư duy hình ảnh, âm thanh, dữ liệu, tương tác và phân phối nội dung", chị nói và cho rằng sự xuất hiện của AI đang đặt ra yêu cầu mới đối với người học báo chí.

Theo ThS Phùng Thị Trang, kỹ năng quan trọng nhất trong thời đại AI không phải là sử dụng thật nhiều công cụ mà là biết đặt câu hỏi đúng, kiểm chứng đúng và đưa ra quyết định đúng.

AI có thể hỗ trợ tìm ý tưởng, tóm tắt tài liệu, xử lý dữ liệu, dịch thuật hay xây dựng dàn ý. Nhưng AI không thể chịu trách nhiệm về tính xác thực của thông tin, bối cảnh xã hội hay các hệ lụy mà một sản phẩm báo chí có thể tạo ra.

"Con người vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng", chị Trang nói.

Đào tạo báo chí không thể là một "ốc đảo"

Để thu hẹp khoảng cách giữa giảng đường và tòa soạn số, theo ThS Phùng Thị Trang, các cơ sở đào tạo cần tăng cường tính thực hành, tính liên ngành và khả năng cập nhật chương trình học.

Sinh viên cần được học trong môi trường gần với tòa soạn hơn, với đề tài thật, áp lực thời gian thật, phản biện thật và sản phẩm có thể tiếp cận công chúng thật trên các nền tảng số.

Các học phần cũng cần tích hợp nhiều hơn giữa báo chí, truyền thông số, phân tích dữ liệu, thiết kế nội dung đa phương tiện, đạo đức AI và quản trị khủng hoảng thông tin.

Đặc biệt, nhà trường cần kết nối thường xuyên hơn với tòa soạn, doanh nghiệp truyền thông và các chuyên gia công nghệ. Không thể đào tạo báo chí trong một “ốc đảo học thuật” tách rời khỏi chuyển động nghề nghiệp.

"Người dạy cũng cần liên tục cập nhật, vì trong đào tạo truyền thông, nếu giảng viên không đi cùng sự thay đổi của thực tiễn thì rất khó truyền cho sinh viên năng lực thích ứng", nữ giảng viên nhận định.

Theo chị, trong bối cảnh công nghệ liên tục thay đổi, điều quan trọng không chỉ là trang bị kỹ năng nghề nghiệp mà còn phải giúp sinh viên hình thành năng lực thích ứng. Bởi AI có thể thay đổi cách làm báo, nhưng những giá trị cốt lõi của nghề vẫn không đổi: khả năng phát hiện sự thật, trách nhiệm với công chúng và bản lĩnh nghề nghiệp của người làm báo.