Tội phạm công nghệ len lỏi vào chợ dân sinh

Nguy cơ bị lừa đảo qua hình thức chuyển khoản giả tại chợ dân sinh. Ảnh: Thùy Linh

Những cú lừa chớp nhoáng giữa giờ cao điểm

Dạo một vòng qua các khu chợ truyền thống sầm uất trên địa bàn đô thị Vinh như chợ Vinh, chợ Quang Trung, chợ Hưng Dũng, chợ Quán Lau..., những tấm biển in mã QR đặt ngay ngắn cạnh sạp rau, quầy thịt hay móc treo quần áo đã trở thành hình ảnh quen thuộc. Phương thức thanh toán không tiền mặt giúp việc buôn bán nhanh chóng, văn minh hơn, nhưng chính thói quen tin tưởng vào chiếc màn hình điện thoại lại đang biến nhiều tiểu thương thành "con mồi" của những kẻ lừa đảo chuyên nghiệp.

Thanh toán bằng hình thức chuyển khoản ngày càng phổ biến tại các chợ dân sinh. Ảnh: Thùy Linh

Vẫn chưa hết bực bội sau khi vừa trở thành nạn nhân, chị Nguyễn Thị Ngọc (35 tuổi), tiểu thương kinh doanh quần áo thời trang tại chợ Hưng Dũng, chia sẻ lại câu chuyện vừa xảy ra: "Hôm đó vào tầm cuối buổi chiều, đúng khung giờ công nhân và người dân tan tầm ghé chợ rất đông. Một vị khách trẻ tuổi vào lựa nhanh hai chiếc áo với tổng hóa đơn hơn 500.000 đồng rồi xin quét mã chuyển khoản. Thao tác rất nhanh, người này giơ màn hình điện thoại có giao diện “Chuyển khoản thành công” với đầy đủ tên tài khoản của tôi, số tiền và thời gian thực. Vì lúc đó đang dở tay thối tiền và tư vấn cho hai khách khác, tôi nhìn lướt qua thấy đúng tên mình nên gật đầu đưa hàng".

Mãi đến tối khi vãn khách, chị Ngọc mở ứng dụng ngân hàng để chốt sổ thu chi trong ngày thì tá hỏa phát hiện số dư không hề tăng thêm 500.000 đồng. Kiểm tra kỹ lịch sử biến động, giao dịch trên hoàn toàn không tồn tại. Lúc này, chị mới cay đắng nhận ra mình đã sập bẫy một chiếc biên lai "ảo".

Chị Nguyễn Thị Ngọc, tiểu thương kinh doanh quần áo thời trang tại chợ Hưng Dũng. Ảnh: Thùy Linh

Không riêng gì chị Ngọc, cô Bùi Thị Hồng Hiến (45 tuổi), bán đồ khô cùng dãy chợ, cũng từng ngậm ngùi chịu mất món hàng tiền triệu với kịch bản tương tự. Thậm chí, kẻ gian còn bình thản đứng giải thích: "Em chuyển liên ngân hàng nên chắc đường truyền nghẽn, tầm vài phút là tiền nổi cô nhé". Vì nể khách và sợ làm mất lòng mối mua, cô Hiến đồng ý cho khách mang hàng đi, để rồi sau đó chờ mãi vẫn không thấy "tiền tươi" về ví.

"Công nghệ lừa" giá rẻ và bẫy tâm lý người bán

Thực tế, thủ đoạn làm giả thông báo chuyển khoản không mới, nhưng cách thức các đối tượng đưa nó vào không gian chợ dân sinh đang ngày càng tinh vi và bài bản.

Khảo sát trên không gian mạng cho thấy, chỉ cần vài thao tác tìm kiếm, bất kỳ ai cũng có thể tiếp cận hàng loạt trang web, ứng dụng hoặc các hội nhóm trên mạng xã hội chuyên cung cấp dịch vụ tạo "bill giả" (fake bill). Thậm chí, nhiều đối tượng còn lập trình sẵn các bot tự động trên nền tảng Telegram. Chỉ mất khoảng 5 đến 10 giây, kẻ gian chỉ cần nhập số tài khoản, tên ngân hàng thụ hưởng, họ tên chủ tài khoản và số tiền cần chuyển, hệ thống lập tức xuất ra một file ảnh có đầy đủ logo, phông chữ, màu sắc, mã giao dịch và đồng hồ hiển thị khớp từng giây với thời gian thực của các ngân hàng thương mại lớn tại Việt Nam.

Các hình thức giả mạo giao dịch chuyển khoản ngân hàng. Ảnh minh họa.

Kẻ gian thường không ra tay lúc sáng sớm mở hàng mà chọn đúng "tử huyệt" của tiểu thương: khung giờ cao điểm chợ đông đúc. Khi người bán vừa phải cân đo, cắt xẻ hàng hóa, vừa phải để mắt trông chừng gian hàng và liên tục trả lời khách, sự tập trung bị phân tán tối đa. Kẻ gian thường có cử chỉ vội vã, tạo áp lực bằng cách than phiền đang vội đi làm hoặc có việc gấp, rồi chìa màn hình điện thoại lướt qua tầm mắt người bán chỉ trong tích tắc. Trước áp lực đám đông, phần lớn tiểu thương chọn cách tin tưởng vào mắt nhìn hơn là bỏ thời gian mở khóa điện thoại để kiểm tra kỹ lưỡng.

Lỗ hổng từ tâm lý "ngại báo công an"

Trao đổi với phóng viên, Trung tá Hà Huy Đức - Đội trưởng Đội phòng ngừa, điều tra tội phạm xâm phạm sở hữu, Phòng Cảnh sát hình sự, Công an tỉnh Nghệ An cho biết: Thủ đoạn sử dụng biên lai chuyển khoản giả trước đây chủ yếu xuất hiện trong các giao dịch trực tuyến qua mạng xã hội với những mặt hàng giá trị cao như đồ điện tử, vàng bạc, xe máy. Tuy nhiên, thời gian gần đây, tội phạm đã có xu hướng "chuyển vùng", đánh thẳng vào các chợ truyền thống, tiệm tạp hóa, cửa hàng ăn uống nhỏ lẻ.

Trung tá Hà Huy Đức khuyến cáo người dân cảnh giác với thủ đoạn làm giả biên lai. Ảnh: Thùy Linh

Theo Trung tá Hà Huy Đức, trở ngại lớn nhất hiện nay trong công tác đấu tranh, ngăn chặn loại tội phạm này chính là tâm lý chủ quan và sự e ngại của người bị hại: "Mỗi vụ việc diễn ra ở chợ dân sinh thường chỉ có giá trị từ vài trăm nghìn đến một, hai triệu đồng. Nhiều tiểu thương sau khi phát hiện bị lừa thường mang tâm lý “của đi thay người”, tự trách mình bất cẩn rồi tặc lưỡi bỏ qua chứ không đến cơ quan Công an trình báo. Điều này vô tình tạo ra vùng an toàn cho kẻ gian. Chúng tiếp tục dùng một kịch bản đó để đi lừa hết sạp này qua chỗ khác, tích tụ số tài sản chiếm đoạt lên con số rất lớn mà lực lượng chức năng không kịp thời có thông tin để truy vết".

Chặn bẫy lừa: Bỏ thói quen "nhìn màn hình khách"

Để bảo vệ thành quả lao động của mình trước những thủ đoạn lừa đảo công nghệ, các cơ quan chức năng và chuyên gia khuyến cáo bà con tiểu thương cần chủ động thay đổi phương thức quản lý dòng tiền khi nhận thanh toán chuyển khoản.

Nguyên tắc "bất di bất dịch": Chỉ bàn giao hàng hóa khi chính điện thoại của mình nhận được tin nhắn SMS Banking hoặc thông báo biến động số dư tăng lên từ ứng dụng ngân hàng. Tuyệt đối không căn cứ vào bất kỳ hình ảnh nào hiển thị trên điện thoại của khách hàng, dù hình ảnh đó có sắc nét và đầy đủ thông tin đến đâu.

Cảnh giác với lý do "nghẽn mạng/khác ngân hàng": Hiện nay, hệ thống thanh toán qua mã QR (VietQR) đều là giao dịch nhanh 24/7, tiền sẽ chuyển vào tài khoản đích ngay lập tức kể cả ngày nghỉ hay ban đêm. Nếu khách hàng viện cớ "khác ngân hàng nên tiền về chậm", người bán cần kiên quyết giữ lại hàng hóa hoặc yêu cầu thanh toán bằng tiền mặt, chờ tiền thực sự vào tài khoản mới xử lý.

Đầu tư công nghệ hỗ trợ bán hàng: Đối với các quầy hàng bận rộn, tiểu thương nên cân nhắc trang bị thiết bị loa phát âm thanh thông báo thanh toán (Soundbox) hoặc kích hoạt tính năng đọc biến động số dư bằng giọng nói trên các app ngân hàng. Khi giao dịch thành công, loa sẽ đọc to số tiền vừa nhận, giúp người bán hoàn toàn rảnh tay làm việc mà vẫn kiểm soát được tiền về.

Phối hợp kịp thời với cơ quan chức năng: Khi phát hiện đối tượng có dấu hiệu sử dụng biên lai giả hoặc nghi ngờ hành vi gian dối, bà con cần bình tĩnh giữ chân đối tượng, lập tức hô hoán lực lượng bảo vệ chợ, đồng thời trích xuất hình ảnh từ camera giám sát (nếu có) để trình báo ngay cho cơ quan Công an gần nhất nhằm xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.