TP Hồ Chí Minh: Giành lại bầu không khí sạch từ những điểm nóng ô nhiễm

Những “thủ phạm” chính gây ô nhiễm

Số liệu quan trắc do UBND TP Hồ Chí Minh công bố cho thấy, giai đoạn từ năm 2021–2025 dù chỉ số chất lượng không khí (AQI) ở mức tốt và trung bình chiếm trên 90% thời gian nhưng tình trạng ô nhiễm tại một số điểm nóng vẫn đáng lo ngại.

Ô nhiễm không khí từ các phương tiện giao thông rất đáng lo ngại.

Tổng bụi lơ lửng (TSP) được ghi nhận dao động từ 20 đến 619,8 μg/Nm³. Có 8% số liệu quan trắc vượt quy chuẩn quốc gia với mức vượt từ 1,56 đến 2,02 lần. Đáng chú ý, tại nút giao thông Cát Lái, tỷ lệ số liệu vượt quy chuẩn lên tới 84%. Những khu vực giao thông trọng điểm khác như An Sương, Bình Phước, Suối Tiên và giao lộ Huỳnh Tấn Phát – Nguyễn Văn Linh cũng ghi nhận tỷ lệ vượt ngưỡng từ 30% đến 34%.

Đáng quan tâm hơn là diễn biến của bụi mịn PM2.5. Nếu trong giai đoạn 2021–2024, nồng độ cơ bản đáp ứng quy chuẩn, thì năm 2025, tại một số thời điểm và vị trí, chỉ số này vượt quy chuẩn từ 1,1 đến 4,6 lần. Các khu vực có mật độ giao thông cao, gần nhà máy công nghiệp và cơ sở xử lý chất thải rắn nằm trong nhóm chịu áp lực lớn. Với khí benzen, có 10% số liệu quan trắc tại các vị trí giao thông đông đúc chưa đạt chuẩn, mức vượt từ 1,6 đến 2,5 lần.

Toàn địa bàn TP Hồ Chí Minh có khoảng 1,28 triệu ô tô và 11,5 triệu mô tô, xe gắn máy đăng ký lưu hành. Kết quả kiểm kê phát thải từ nguồn di động ước tính mỗi năm, hệ thống phương tiện giao thông thải ra 7.509,18 tấn bụi PM10, 6.900,14 tấn bụi PM2.5, 288.890,38 tấn khí CO và hơn 68.755 tấn khí NOx.

Bụi từ xây dựng công trình cũng "góp phần" không nhỏ vào nguồn gây ô nhiễm không khí.

Những số liệu này cho thấy việc giảm phát thải từ giao thông cần được xem là một trong những trọng tâm của chiến lược cải thiện chất lượng không khí. Chỉ khuyến khích người dân thay đổi phương tiện sẽ khó tạo chuyển biến nếu thiếu hệ thống giao thông công cộng thuận tiện, cơ chế hỗ trợ phù hợp và biện pháp kiểm soát khí thải đủ hiệu lực.

Về nguồn phát thải công nghiệp, theo số liệu kiểm kê, 2.264 cơ sở sản xuất thuộc các ngành như xi măng, giấy, giày da, dệt nhuộm và xử lý chất thải phát thải khoảng 54.739,51 tấn CO và 40.109,46 tấn NOx mỗi năm. Cùng với đó là bụi từ hoạt động xây dựng, khí thải trong sinh hoạt và tình trạng đốt rác, phụ phẩm nông nghiệp ngoài trời.

Kế hoạch dài hạn giành lại bầu không khí trong lành

Theo kế hoạch được đặt ra, giai đoạn 2026–2030 TP Hồ Chí Minh đặt mục tiêu nồng độ PM2.5 trung bình năm giảm dần qua từng năm; tối thiểu 80% số ngày trong năm có AQI ở mức tốt và trung bình; 95% người dân được tiếp cận dữ liệu chất lượng không khí qua các nền tảng số. Đồng thời hướng tới kiểm soát chặt 100% các cơ sở phát thải lớn, yêu cầu thực hiện lộ trình cắt giảm phát thải.

Cần Giờ được xây dựng là vùng phát thải thấp.

Đến năm 2030, TP Hồ Chí Minh phấn đấu chuyển đổi 100% phương tiện giao thông công cộng sang sử dụng năng lượng sạch, năng lượng xanh và có ít nhất 500 công trình kiến trúc xanh được công nhận. Xa hơn, đến năm 2045, thành phố hướng tới duy trì chất lượng không khí ở mức tốt trên toàn địa bàn.

Để đạt những mục tiêu này, thành phố dự kiến triển khai vùng phát thải thấp (LEZ), trước mắt tại khu trung tâm, Cần Giờ và Côn Đảo. Các giải pháp được đặt ra gồm ứng dụng camera tích hợp trí tuệ nhân tạo để nhận diện phương tiện, giám sát phát thải, tiến tới hạn chế phương tiện không đáp ứng tiêu chuẩn khí thải đi vào khu vực áp dụng. Việc tổ chức tuyến đường dành cho xe trọng tải lớn, xe chở vật liệu xây dựng và điều tiết giao thông vào giờ cao điểm cũng được tính đến nhằm giảm ùn tắc, hạn chế phát thải.

Thành phố định hướng hỗ trợ người dân chuyển đổi xe máy cũ sang xe điện hoặc phương tiện sử dụng năng lượng xanh; khuyến khích học sinh, sinh viên sử dụng giao thông công cộng thông qua chính sách miễn, giảm phí; phát triển mạng lưới xe đạp công cộng và tăng cường cây xanh dọc các trục giao thông.

Đối với công nghiệp, yêu cầu đặt ra là kiểm kê khí thải, vận hành ổn định hệ thống quan trắc tự động tại 100% cơ sở sản xuất lớn và truyền dữ liệu liên tục về cơ quan quản lý. Với các công trường xây dựng, việc che chắn, phun sương giảm bụi, rửa phương tiện trước khi ra khỏi công trình phải được thực hiện nghiêm túc. Thành phố cũng dự kiến tăng cường xe hút bụi, phun rửa đường, nhất là trong mùa khô.

Khuyến khích người dân sử dụng phương tiện công cộng là một trong những giải pháp giành lại không khí sạch.

Kế hoạch cũng đặt ra yêu cầu xử lý nghiêm hành vi đốt rác sinh hoạt, đốt rơm rạ và phụ phẩm nông nghiệp ngoài trời. Lực lượng Công an thành phố dự kiến phối hợp ứng dụng thiết bị bay không người lái và hệ thống camera để phát hiện, xử lý vi phạm môi trường. Đồng thời vận động các cơ sở tôn giáo, tâm linh áp dụng giải pháp giảm phát thải từ hoạt động đốt vàng mã.

Đáng chú ý, thành phố còn xây dựng kịch bản ứng phó khẩn cấp khi AQI đạt từ 300 trở lên trong ba ngày liên tiếp, thông qua việc kích hoạt truyền thông trên truyền hình và ứng dụng di động nhằm bảo vệ sức khỏe người dân.