TPHCM mở đường băng cho văn hóa - thể thao cất cánh

Sợi dây kết nối còn mỏng

Hiếm đô thị nào trong nước có vốn văn hóa lớn như TPHCM: 321 di tích được xếp hạng, trong đó có 4 di tích quốc gia đặc biệt, 99 di tích quốc gia, cùng 25 bảo tàng.

Trích đoạn cải lương Khúc tráng ca thành Gia Định do các nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật Cải lương Trần Hữu Trang biểu diễn. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Theo số liệu từ Sở VH-TT TPHCM, các ngành công nghiệp văn hóa thành phố hiện đóng góp khoảng 5,7% GRDP, với hơn 17.670 doanh nghiệp và gần 97.000 lao động; mục tiêu đến năm 2030 là 7%-7,2% GRDP.

Dù vậy, theo PGS-TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TPHCM, trong một thời gian dài, văn hóa vẫn được xem là lĩnh vực phục vụ đời sống tinh thần hơn là nguồn lực trực tiếp tham gia phát triển đô thị. Chúng ta có thể xây dựng những công trình kiến trúc hiện đại trong thời gian tương đối ngắn, nhưng không thể tạo dựng ngay lập tức ký ức đô thị.

Ký ức ấy, theo TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử TPHCM, trải trên 3 tuyến không gian di sản có tiềm năng chuyển hóa thành tài nguyên công nghiệp văn hóa: trục lịch sử Sài Gòn - Chợ Lớn với nhà hát, bảo tàng, chợ lâu đời; di sản công nghiệp - cảng thị ven sông ở Bến Nghé, Bình Đông, Ba Son; cảnh quan sông nước, sinh thái Cần Giờ, Củ Chi.

Nếu chỉ giữ vài công trình nổi bật mà bỏ qua không gian kết nối, di sản dễ thành những “đảo ký ức” tách khỏi đời sống, hoặc bị thu hẹp thành phông nền chụp ảnh. Tuy nhiên, không phải cái gì cũ cũng mặc nhiên là di sản; phải kiểm kê, đánh giá giá trị trước khi tính chuyện đầu tư.

Trong lĩnh vực thể thao, khoảng trống lớn nhất nằm ở dữ liệu. TS Nguyễn Thị Hiền Thanh, Giám đốc Trung tâm Đào tạo và Phát triển năng lực thể thao, Trường Đại học Hoa Sen, dẫn chứng: thành phố có 36,7% dân số tập luyện thể dục thể thao thường xuyên; Giải Marathon TPHCM lần thứ XIII - 2026 thu hút gần 11.000 vận động viên, khoảng 26% trong số đó đến từ 75 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Thế nhưng, chưa ai trả lời được một giải chạy như vậy giữ lại cho thành phố bao nhiêu giá trị. TS Nguyễn Thị Hiền Thanh đề xuất xây dựng khung đo lường 3 lớp gồm: quy mô kinh tế trực tiếp, phần giá trị giữ lại tại địa phương và kết quả xã hội - văn hóa; thí điểm tài khoản vệ tinh thể thao cấp đô thị; tái khởi động Khu liên hợp thể dục thể thao Rạch Chiếc.

Kinh tế đêm cũng đặt ra bài toán mới, theo TS Võ Trung Tín, Trường ĐH Luật TPHCM, quy chuẩn quốc gia QCVN 26:2025/BNNMT giới hạn tiếng ồn ở khu vực có nhà hàng, rạp hát, vũ trường, công viên ở mức 55dBA từ 22 giờ đêm đến 6 giờ sáng. Vũ trường được phép mở đến 2 giờ sáng gần như không thể hưởng mức nới chênh lệch.

Đường đi bộ Nguyễn Huệ, nơi người dân đếm ngược giao thừa, cổ vũ đội tuyển quốc gia, nằm đối diện trụ sở UBND TPHCM, thuộc khu vực cần giữ yên tĩnh; phố Tây Bùi Viện thì xen kẽ khu dân cư. Từ thực tế đó, tác giả kiến nghị thành phố xây dựng quy chuẩn kỹ thuật địa phương về tiếng ồn cho kinh tế ban đêm, kèm quan trắc tự động và cơ chế đối thoại với cư dân.

Một thử nghiệm đúng luật

Theo ThS Lê Hữu Phước, Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công TPHCM, một trong những nút thắt lâu nay của lĩnh vực văn hóa - thể thao là tâm lý an toàn pháp lý.

Một chương trình biểu diễn có bán vé, tài trợ, quảng cáo ngoài trời, dịch vụ ăn uống và sử dụng không gian công cộng phải đi qua nhiều “cửa”: nghệ thuật biểu diễn, quảng cáo, trật tự an toàn, phòng cháy, xây dựng, đất đai...

Nếu mô hình mới rơi vào khoảng trống, người thụ lý thường chọn cách chờ hướng dẫn. Điều 12 dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đã đặt đúng vấn đề, song chưa xác định rõ cơ quan có thẩm quyền, chưa có thời hạn tối đa và lộ trình sau thử nghiệm.

ThS Lê Hữu Phước đề xuất thời hạn thử nghiệm không quá 24 tháng, gia hạn một lần không quá 12 tháng; TPHCM lập đầu mối tiếp nhận tại Sở VH-TT, thí điểm nhóm đầu 10-15 hồ sơ, công khai tiêu chí và kết quả.

Ở khía cạnh số hóa, TS Chu Tiến Đạt, Chủ tịch Hội đồng thành viên VTC Digicom, Tổng Công ty VTC, chỉ ra sự đứt gãy giữa các khâu: di sản được số hóa theo từng dự án, dữ liệu nằm rời rạc tại từng thiết chế; một hãng phim hay nhà phát triển trò chơi điện tử muốn dùng hình ảnh hiện vật phải làm việc riêng với từng đơn vị; vé bán qua nhiều kênh không liên thông, nên bảo tàng không biết sản phẩm khai thác từ di sản của mình đem lại giá trị gì.

Ông đề xuất xác lập kho di sản số của thành phố là cấu phần của cơ sở dữ liệu dùng chung theo Luật Phát triển đô thị, liên thông với Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia; thiết chế giữ quyền chủ sở hữu dữ liệu và được chia sẻ nguồn thu; nền tảng vé dùng chung phải mở, không độc quyền.

“Chúng ta có thể thí điểm mô hình kết nối liên thông này giữa các bảo tàng trực thuộc Sở VH-TT TPHCM và một di tích quốc gia đặc biệt trong giai đoạn 2026-2027”, TS Chu Tiến Đạt gợi ý.

PGS-TS Hoàng Văn Dũng, Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM, đề xuất, thành phố xây dựng nền tảng “Sài Gòn Trải nghiệm số”. Trong đó sẽ có bản số hóa 3D nhiều công trình tiêu biểu như: Bưu điện thành phố, Bến Nhà rồng, chợ Bến Thành, khu Chợ Lớn, Địa đạo Củ Chi…

Mỗi điểm gắn một cốt truyện để người dùng “giải mã” lịch sử; điểm tích lũy được đổi thành vé bảo tàng, vé giải chạy, phiếu mua sản phẩm xanh. Cốt lõi là lấy lịch sử thành phố, truyền thống cách mạng, giá trị thành phố nghĩa tình làm “lõi nội dung”, công nghệ đóng vai trò là phương tiện chuyển tải.

TPHCM không thiếu chất liệu để văn hóa, thể thao trở thành động lực tăng trưởng. Điều còn thiếu là sợi chỉ đỏ thể chế xâu chuỗi các nguồn lực ấy. Khi Luật Phát triển đô thị đã đi vào cuộc sống,

Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa dần hoàn thiện, đây là thời điểm để thành phố đi trước một bước, đúng tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa, để mỗi bước tiến của TPHCM đều in đậm dấu ấn văn hóa nghĩa tình phương Nam.