Trăm năm sầu riêng Đắk Lắk - Bài 2: Để vị ngọt sầu riêng đi tiếp trăm năm

Bảy tháng của năm 2026, cả nước đã xuất khẩu 493.000 tấn, thu về 950,7 triệu USD. Bước vào cao điểm thu hoạch tại Tây Nguyên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định kim ngạch cả năm chắc chắn vượt 4 tỷ USD.

* Khi thị trường tìm đến tận vườn cây

Đưa hơn 544.000 tấn sầu riêng dự kiến trong năm 2026 ra thị trường, Đắk Lắk đón thương nhân đến tận vườn và thêm cánh cửa từ Ấn Độ. Mở đầu ra mới càng nâng thêm yêu cầu mới cho sản phầm cả về chất lượng, nguồn gốc và cách tổ chức, quản trị chuỗi vùng trồng.

Ông Li Hesheng, Quảng Tây, Trung Quốc, hoạt động nhiều lĩnh vực tại Việt Nam đã quyết định tập trung cho sản phẩm sầu riêng Đắk Lắk. Ảnh: Kha Phạm - TTXVN

Nếm sầu riêng ngay trong vườn của Hợp tác xã Nông nghiệp Sạch, ông Cheng Liu Xian, Công ty TNHH Thương mại Trung Bắc Á Liantong Karamay (Trung Quốc), lần đầu tiên đến Đắk Lắk, dành khoảng một giờ xem cây, hỏi cách chăm sóc và quyết định xúc tiến thu mua ngay trong chuyến khảo sát. 

"Chất lượng rất tốt, giá cả hợp lý, sản lượng dồi dào nên có lợi thế cạnh tranh rất lớn trên thị trường Trung Quốc", ông Cheng Liu Xian nhận xét. Ông muốn hợp tác với hợp tác xã và ông Mai Đình Thọ, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Nông nghiệp Sạch, trong 10 năm, 20 năm tới; đồng thời đề nghị thiết kế mẫu bao bì riêng cho sầu riêng Krông Pắc, đưa hình ảnh và mã QR của vùng trồng lên nhãn hàng. Cuộc trao đổi đi thẳng từ vị trái đến hợp đồng, bao bì và cách nhận diện sản phẩm. 

Trong khi đó, ông Chen Xian Chun, một thương nhân Trung Quốc khác đã có nhiều năm đầu tư tại Việt Nam và quyết định thu hẹp các lĩnh vực khác để tập trung cho sầu riêng tại Krông Pắc. Ông quan tâm sản lượng, lịch thu hoạch và khả năng gom những lô hàng lớn. Cheng Liu Xian nhìn vào thị hiếu người tiêu dùng Trung Quốc; Chen Xian Chun tính cách tổ chức nguồn hàng. Hai cách hỏi khác nhau cùng chạm một điểm: trái phải có chất lượng ổn định và được giao đúng thời gian.

Đặt cơ sở chế biến tại Krông Pắc, ông Li Hesheng, doanh nhân đến từ Quảng Tây, đi thêm một bước. Sau thời gian kinh doanh chanh dây tại Việt Nam, ông chuyển sự quan tâm sang sầu riêng và đầu tư ngay giữa vùng nguyên liệu. Một người đến xem vườn, một người tìm nguồn thu mua, một người đặt cơ sở chế biến. Thị trường không còn "chờ" ở cửa khẩu mà "tìm" đến tận nơi cây đang cho quả. 

Đoàn thương nhân từ Hà Nam, Trung Quốc, lần đầu tiên đến Đắk Lắk, tìm kiếm cơ hội kinh doanh trong 20 ngày, nhưng đã chốt hợp đồng ngay trong ngày đầu tiên. Ảnh: Kha Phạm - TTXVN

Đón sự quan tâm ấy ngay trước chính vụ, Đắk Lắk bước vào mùa thu hoạch lớn nhất từ trước đến nay. Toàn tỉnh hiện có khoảng 45.000 ha sầu riêng, sản lượng năm 2026 dự kiến hơn 544.000 tấn; khoảng 471.000 tấn tập trung trong những tháng cuối năm. Lượng quả lớn đưa người trồng đến gần hơn với các hợp đồng xuất khẩu, đồng thời dồn áp lực lên khâu cắt trái, kiểm nghiệm, đóng gói, kho lạnh và vận chuyển. 

Mở cửa cho sầu riêng tươi Việt Nam từ ngày 3/8/2026, Ấn Độ bổ sung một hướng tiêu thụ mới. Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đắk Lắk Lê Anh Trung cho biết Hiệp hội đã tiếp cận thị trường này khoảng hai năm, đưa đoàn sang làm việc và mời doanh nghiệp Ấn Độ đến khảo sát. Quy mô dân số 1,4 tỉ dân tạo dư địa lớn, nhưng thị hiếu, phân phối và yêu cầu chất lượng phải tiếp tục tìm lời giải. 

Tính chi phí vận chuyển đường biển khoảng 80 triệu đồng một container, ông Trung cho rằng cước tàu không phải trở ngại lớn nếu doanh nghiệp tổ chức được lô hàng và bảo quản phù hợp. Khó hơn là giữ chất lượng trong suốt hành trình, chọn đúng phân khúc và xây được bạn hàng. Với việc Ấn Độ đã mở cửa, doanh nghiệp phải bước vào bằng những lô đầu tiên đủ chuẩn để hàng đi đều.

* Giá trị ngành hàng sẽ còn tăng nhiều lần 

Khi sầu riêng vào vụ, sản lượng thu hái tập trung vào một thời điểm là rất cao, một thay đổi ở thị trường chính lập tức truyền về giá tại vườn. Đắk Lắk vì thế cần mọi thủ tục thông suốt trên một tuyến "cao tốc". 

Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Đỗ Hữu Huy trao đổi nhằm tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng. Ảnh: TTXVN phát

Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP của Chính phủ ngày 31/7/2026 đưa hồ sơ lên môi trường trực tuyến và giao cấp xã tiếp nhận, giải quyết. Tổ chức, cá nhân tự kê khai, tự chịu trách nhiệm; cơ quan quản lý chuyển trọng tâm sang hậu kiểm. Với thị trường không yêu cầu mã số, thời hạn giải quyết tối đa ba ngày làm việc. Hồ sơ phục vụ thị trường yêu cầu mã số được kiểm tra, thông báo tại cấp xã trong tối đa 10 ngày làm việc, sau đó chuyển tiếp theo thẩm quyền. 

Cấp 280 mã số vùng trồng trên khoảng 7.500 ha và 42 mã số cơ sở đóng gói, Đắk Lắk mới đưa được một phần diện tích vào hệ thống phục vụ xuất khẩu. Phần lớn vườn sầu riêng còn trồng xen cà phê, nằm trên đất nông, lâm trường hoặc chia thành nhiều thửa nhỏ. Muốn mở rộng vùng mã, địa phương phải xác định đúng từng thửa đất, gom các hộ vào một quy trình và duy trì giám sát sau khi được cấp. 

Phía Trung Quốc cũng đẩy nhanh công nhận các đơn vị Việt Nam đủ năng lực kiểm nghiệm Cadimi và chất vàng O, nâng tổng số đơn vị được chấp thuận lên hơn 50. Năng lực kiểm nghiệm rộng hơn giúp giảm nguy cơ ùn mẫu trong chính vụ, nhưng phòng thử nghiệm chỉ nhìn thấy sản phẩm ở một thời điểm. 

"Không thể để một phòng kiểm nghiệm gánh toàn bộ trách nhiệm của cả chuỗi sản xuất, từ người dân đến doanh nghiệp", ông Lê Anh Trung nói. Một kết quả đạt ở cuối quy trình không thay thế được việc kiểm soát thường xuyên trong vườn, tại cơ sở đóng gói và trước khi xuất khẩu. Người trồng giữ quy trình; hợp tác xã quản lý vùng; doanh nghiệp kiểm soát lô hàng; cơ quan chức năng giám sát và xử lý sai phạm. 

Tại xã K'rông Pắc, tỉnh Đắk Lắk, có những tổ chức tôn giáo tham gia hợp tác xã để thực hiện cùng quy trình canh tác sầu riêng chuẩn, đạt tiêu chuẩn hữu cơ. Ảnh: Kha Phạm - TTXVN

Theo Giám đốc Sở Công Thương Nguyễn Thị Thu An, các thủ tục thuộc thẩm quyền của ngành đang được xử lý theo hướng thuận lợi nhất cho doanh nghiệp, giúp hàng hóa sớm hoàn thiện hồ sơ để đi ra thị trường nước ngoài. Từ ngày 1/8/2026, Sở Công Thương tỉnh Đắk Lắk thực hiện cấp 21 thủ tục với 26 mẫu giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa và văn bản chấp thuận ngay tại địa phương. 

Đặt chất lượng lên trước sản lượng, Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Đỗ Hữu Huy yêu cầu ngành nông nghiệp nâng tỷ lệ sầu riêng loại A được xuất khẩu từ 70% lên 90%. Ông đồng thời yêu cầu gắn mã số vùng trồng với truy xuất nguồn gốc, chế biến, đóng gói, kho lạnh và thị trường tiêu thụ. Nếu đạt mục tiêu, cùng một lượng quả sẽ tạo giá trị cao hơn thay vì chỉ đẩy thêm áp lực bán hàng trong chính vụ.

Hiện tại, có đến khoảng trên 90% sản lượng được thu mua qua thương lái. Cách mua bán này đưa trái ra khỏi vườn nhanh, nhưng hợp đồng, hóa đơn và dữ liệu nguồn hàng dễ đứt đoạn. Khoảng trống lợi nhuận đối với sầu riêng Việt Nam đang còn rất dài ở khâu chế biến sâu, xuất khẩu trực tiếp. 

Hiệp hội sầu riêng đề xuất để doanh nghiệp xuất khẩu kết nối thị trường và ký hợp đồng với hợp tác xã, nhà vườn; ngân hàng, cơ quan quản lý và bộ phận giám sát chất lượng cùng tham gia. Doanh nghiệp phải đưa yêu cầu của bên mua về ngay từ đầu vụ. Hợp tác xã quản quản trị qui trình canh tác, áp dụng chuyển đổi số. Liên kết khi ấy không dừng ở việc chốt giá, mà giữ nguyên danh tính của trái từ vườn đến người tiêu dùng. 

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Đào Mỹ đặt mục tiêu xây dựng sầu riêng thành thương hiệu gắn với hình ảnh địa phương, tương tự cách cà phê Buôn Ma Thuột tạo được nhận diện, phải xây dựng thương hiệu "Sầu riêng Đắk Lắk" vươn tầm quốc tế. Lễ hội có thể đưa khách hàng đến trong vài ngày. Những lô hàng đạt chuẩn, giao đúng hẹn mới kéo họ trở lại vào mùa sau. 

Di tích lịch sử - văn hoá cấp quốc gia CADA được sửa chữa để đón Lễ hội sầu riêng tỉnh Đắk Lắk lần thứ nhất năm 2026, từ 16/8-2/9/2026. Ảnh: Kha Phạm - TTXVN

Đi tiếp chặng đường mới, nông dân, tổ chức đang cùng tham gia hợp tác xã, xây dựng vùng trồng theo đúng theo từng quy chuẩn. Theo ông Mai Đình Thọ: "Thay cho cách đổ mọi thứ xuống đất chỉ để nuôi cây như trước, xã viên hợp tác xã cùng thực hiện phương châm "nuôi đất - để đất nuôi cây". Đây rõ ràng là một chuyến đi xa cùng nhau của nông dân".

Từ thị trường Trung Quốc, thương nhân Chen Xian Chun khuyến nghị người trồng sầu riêng Đắk Lắk tuân thủ đúng quy trình canh tác, nâng chất lượng quả lên mức cao nhất thay vì quá lo lắng về đầu ra. 

"Thị trường vẫn còn rất lớn. Ấn Độ là ẩn số mới, trong khi sản lượng sầu riêng của Đông Nam Á hiện mới đáp ứng một phần nhu cầu của thị trường Trung Quốc. Vì vậy, ngành hàng sầu riêng vẫn còn khả năng tăng trưởng mạnh gấp nhiều lần trong những năm tới" - ông Lê Anh Trung nói. 

Rời khu vườn, mỗi trái sầu riêng phải mang theo tên vùng trồng, người chăm cây, cơ sở đóng gói và doanh nghiệp xuất khẩu. Nối liền được chuỗi thông tin ấy, Đắk Lắk mới giữ được giá trị của mùa quả, niềm tin của thị trường và con đường đi xa cho những mùa sau.