Trang bị kỹ năng kiểm chứng tin giả cho sinh viên trong kỷ nguyên AI

Chương trình thu hút đông đảo sinh viên đến từ Học viện Ngoại giao, Học viện An ninh Nhân dân, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội), Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Trường Đại học Luật Hà Nội.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh chóng, cách thức tạo ra, phân phối và tiếp nhận thông tin đang có những thay đổi sâu sắc. Các công cụ AI tạo sinh giúp sản xuất nội dung nhanh, đa dạng nhưng đồng thời cũng khiến tin giả, nội dung giả mạo, hình ảnh, âm thanh và video deepfake ngày càng tinh vi, khó nhận diện.

Không chỉ đối mặt với sự phát triển của công nghệ, người dùng còn đứng trước những “bẫy nhận thức” được hình thành từ tâm lý đám đông, cảm xúc hoặc những định kiến, niềm tin sẵn có. Một thông tin gây sốc, đánh mạnh vào cảm xúc hoặc được chia sẻ rộng rãi có thể khiến người tiếp nhận tin tưởng và chia sẻ trước khi kịp kiểm chứng.

TS Nguyễn Đồng Anh - Quyền Trưởng khoa Truyền thông và Văn hóa Đối ngoại (Học viện Ngoại giao). Ảnh: BTC

Phát biểu tại chương trình, TS Nguyễn Đồng Anh - Quyền Trưởng khoa Truyền thông và Văn hóa Đối ngoại (Học viện Ngoại giao), nhấn mạnh sự phát triển của AI đang làm thay đổi mạnh mẽ môi trường thông tin, đồng thời đặt ra yêu cầu ngày càng cao về năng lực kiểm chứng và tư duy phản biện.

Theo TS Nguyễn Đồng Anh, trong môi trường số, mỗi người vừa là người tiếp nhận, vừa có thể trở thành người tạo ra và lan truyền thông tin. Vì vậy, kiểm chứng thông tin không còn là công việc riêng của những người làm báo, truyền thông hay công nghệ mà đã trở thành năng lực thiết yếu của mỗi công dân số.

Ông cho rằng việc hình thành “phản xạ kiểm chứng” sẽ giúp người dùng chủ động hơn trước những thông tin tác động mạnh đến cảm xúc hoặc phù hợp với niềm tin sẵn có. Thông điệp “Kiểm trước - Tin sau” cũng là tinh thần xuyên suốt chương trình, nhằm khuyến khích người trẻ dừng lại, kiểm tra và cân nhắc trước khi tin hoặc chia sẻ một thông tin.

Chương trình được tổ chức trong khuôn khổ hưởng ứng Chiến dịch “TinAI?” với thông điệp “Kiểm trước - Tin sau”, được phát động dưới sự chỉ đạo của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an.

Tại chương trình, TS Tạ Bích Loan - đại diện Media AI Lab, cho rằng năng lực tiếp nhận và kiểm chứng thông tin cần trở thành kỹ năng thiết yếu của người trẻ trong bối cảnh thông tin ngày càng đa chiều và được tạo ra với tốc độ nhanh.

Theo đó, việc không vội vàng tin tưởng, chia sẻ hoặc đưa ra kết luận khi thông tin chưa được xác thực là bước đầu tiên để hạn chế sự lan truyền của tin giả. Tư duy phản biện và thói quen đánh giá nguồn tin sẽ giúp người dùng chủ động hơn trước lượng thông tin khổng lồ trên không gian mạng.

Trong khi đó, bà Nguyễn Khánh Vân - đại diện Liên minh Niềm tin số, phân tích các dạng thông tin sai lệch và những “bẫy nhận thức” thường gặp trên môi trường số. Thông qua các tình huống thực tế, sinh viên được tìm hiểu cách nội dung có thể được thiết kế nhằm tác động đến cảm xúc, niềm tin và hành vi của người tiếp nhận.

Điểm nhấn của chương trình là các hoạt động thực hành. Sinh viên trực tiếp phân tích tình huống, truy xuất nguồn thông tin, đối chiếu dữ liệu và sử dụng một số công cụ hỗ trợ kiểm chứng. Qua các bài tập, người tham gia được tiếp cận quy trình kiểm chứng từ xác định nguồn gốc nội dung, đánh giá mức độ tin cậy của nguồn, đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn độc lập đến cân nhắc trước khi đưa ra kết luận.

Quang cảnh chương trình tập huấn “Tin AI? - Kiểm chứng tin giả: Nhận diện bẫy nhận thức và kỹ năng phòng vệ số”. Ảnh: BTC

Lê Thanh Lâm, sinh viên năm thứ ba Học viện Ngoại giao, cho biết chương trình giúp em thay đổi cách tiếp nhận thông tin trên mạng xã hội. “Trước đây, đôi khi em tiếp nhận hoặc chia sẻ thông tin theo cảm xúc, nhất là những nội dung đang được nhiều người quan tâm. Sau chương trình, em nhận ra cần chậm lại để kiểm tra nguồn tin và đối chiếu thông tin trước khi đưa ra kết luận”, Thanh Lâm chia sẻ.

Theo ban tổ chức, mục tiêu của chương trình không chỉ cung cấp kiến thức nhận diện tin giả mà còn hướng tới hình thành thói quen tiếp nhận và chia sẻ thông tin có trách nhiệm trong cộng đồng người trẻ.

Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển, việc nâng cao kỹ năng kiểm chứng, tư duy phản biện và ý thức trách nhiệm khi sử dụng thông tin được kỳ vọng sẽ góp phần giúp sinh viên tự bảo vệ mình trước các rủi ro số, đồng thời lan tỏa những kỹ năng này tới cộng đồng, xây dựng môi trường thông tin an toàn, minh bạch và đáng tin cậy hơn.