Tranh chấp ESG và chuyển dịch năng lượng định hình xu hướng mới của trọng tài quốc tế

Những xu hướng này được các chuyên gia nhấn mạnh tại Tuần lễ Trọng tài & Hòa giải Việt Nam 2026 (Vietnam ADR Week 2026 - VAW 2026) tại Hà Nội. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu tiếp tục biến động bởi căng thẳng địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng và làn sóng chuyển đổi số, trọng tài thương mại quốc tế cũng đang bước vào giai đoạn thay đổi sâu rộng cả về tính chất tranh chấp lẫn phương thức giải quyết.

Chia sẻ tại Hội thảo về các xu hướng vận động của trọng tài thương mại quốc tế trong bối cảnh phát triển công nghệ và biến động thương mại toàn cầu, ông Christopher Wing To – chuyên gia độc lập, trọng tài viên, hòa giải viên và người phân xử cho rằng, các tranh chấp phát sinh từ những hợp đồng quy mô lớn trong lĩnh vực năng lượng, công nghệ cao, xây dựng và thương mại xuyên biên giới đang gia tăng nhanh chóng. Theo ông, nguyên nhân không chỉ đến từ biến động thương mại toàn cầu mà còn xuất phát từ quá trình chuyển dịch năng lượng, thay đổi chính sách môi trường và cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia.

Tranh chấp ESG và chuyển dịch năng lượng định hình xu hướng mới của trọng tài quốc tế.

Trong tham luận chính tại sự kiện, Giáo sư Christopher To đã phân tích các xu hướng nổi bật của trọng tài quốc tế giai đoạn 2023-2025. Một trong những điểm đáng chú ý nhất là sự gia tăng mạnh các tranh chấp liên quan đến chuyển dịch năng lượng và ESG, bộ tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị doanh nghiệp đang ngày càng trở thành yêu cầu bắt buộc trong hoạt động đầu tư và thương mại quốc tế.

Theo ông, quá trình phát triển năng lượng tái tạo, mở rộng chuỗi cung ứng xanh và cạnh tranh trong lĩnh vực khoáng sản chiến lược như lithium, cobalt hay nickel đang tạo ra nhiều dạng tranh chấp mới. Các hợp đồng mua bán điện dài hạn (PPA), dự án hydrogen xanh, khai thác khoáng sản phục vụ chuyển đổi năng lượng hay các cam kết giảm phát thải carbon đều tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tranh chấp liên quan đến thay đổi chính sách, phân bổ rủi ro và trách nhiệm thực hiện cam kết ESG.

Cùng với đó, các biến động địa chính trị và căng thẳng thương mại quốc tế, đặc biệt là xung đột thương mại Mỹ - Trung, đang làm gia tăng tranh chấp về bất khả kháng, thay đổi hoàn cảnh cơ bản và gián đoạn chuỗi cung ứng. Việc áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu, trừng phạt thương mại hay hạn chế tiếp cận công nghệ khiến nhiều doanh nghiệp phải điều chỉnh hoặc chấm dứt hợp đồng, kéo theo các vụ kiện thương mại xuyên biên giới ngày càng phức tạp.

Không chỉ thay đổi về nội dung tranh chấp, hoạt động trọng tài quốc tế cũng đang chuyển mình mạnh mẽ dưới tác động của công nghệ và trí tuệ nhân tạo. Theo ông Christopher To, AI hiện đã được ứng dụng sâu trong nghiên cứu pháp lý, quản lý hồ sơ, hỗ trợ phân tích chứng cứ và soạn thảo tài liệu tố tụng. Điều trần trực tuyến và mô hình kết hợp trực tiếp - trực tuyến cũng dần trở thành thông lệ phổ biến tại nhiều trung tâm trọng tài lớn trên thế giới.

Theo Giáo sư Christopher To, các tranh chấp về năng lượng và công nghệ cao đang có xu hướng tăng mạnh.

Các tổ chức trọng tài hàng đầu như SIAC, HKIAC hay ICC đang đẩy mạnh cải cách quy tắc tố tụng theo hướng số hóa, rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp và tăng tính linh hoạt của quy trình. Tuy nhiên, cùng với lợi ích về hiệu quả và tốc độ xử lý, việc ứng dụng AI cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới về minh bạch, bảo mật và đạo đức nghề nghiệp.

Theo các chuyên gia, vấn đề an ninh mạng, bảo mật dữ liệu và tính minh bạch trong sử dụng AI đang trở thành yêu cầu bắt buộc trong tố tụng trọng tài hiện đại. Các trung tâm trọng tài quốc tế ngày càng siết chặt quy định về bảo vệ dữ liệu, kiểm soát truy cập tài liệu điện tử và trách nhiệm xác minh thông tin do AI hỗ trợ tạo ra. Nguy cơ rò rỉ dữ liệu, tấn công mạng hoặc xuất hiện các chứng cứ bị thao túng bằng AI đang trở thành thách thức mới đối với hoạt động giải quyết tranh chấp quốc tế.

Ở góc độ khu vực, ông Christopher To đánh giá Việt Nam đang nổi lên như một điểm đến trọng tài mới tại Đông Nam Á nhờ dòng vốn FDI gia tăng, vai trò ngày càng lớn trong chuỗi cung ứng toàn cầu và xu hướng dịch chuyển đầu tư.

Ông Bạch Quốc An cho rằng: Việt Nam đang đứng trước cơ hội đặc biệt thuận lợi để phát triển mạnh mẽ lĩnh vực trọng tài thương mại và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR), qua đó từng bước khẳng định vị thế là một trung tâm giải quyết tranh chấp mới trong khu vực.

Phát biểu tại hội thảo với chủ đề “Hoạt động giải quyết tranh chấp bằng trọng tài và ADR tại Việt Nam - Thời điểm chín muồi để bứt tốc”, ông Bạch Quốc An - Vụ trưởng Vụ Luật pháp quốc tế, Bộ Tư pháp cho rằng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển lĩnh vực trọng tài thương mại và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR), từng bước trở thành trung tâm giải quyết tranh chấp mới trong khu vực.

Theo ông, sau hơn 15 năm thực thi Luật Trọng tài thương mại 2010, trọng tài và hòa giải thương mại tại Việt Nam đã có bước phát triển đáng kể, trở thành công cụ quan trọng giúp bảo đảm an toàn pháp lý cho hoạt động đầu tư và thương mại quốc tế. Việc sửa đổi Luật Trọng tài thương mại trong thời gian tới được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý hiện đại hơn, phù hợp với xu hướng quốc tế và nhu cầu của nền kinh tế số.

Ông Bạch Quốc An cũng nhấn mạnh rằng để tận dụng “thời điểm vàng” hiện nay, Việt Nam cần tiếp tục thúc đẩy chuyển đổi số, ứng dụng AI trong tố tụng, nâng cao chất lượng đội ngũ trọng tài viên và tăng cường hợp tác với các tổ chức trọng tài quốc tế lớn. Theo ông, cùng với sự phát triển mạnh của nền kinh tế số, năng lượng tái tạo và chuỗi cung ứng xanh, Việt Nam có cơ hội trở thành điểm đến mới của hoạt động giải quyết tranh chấp quốc tế trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương.