Tranh dân gian Đông Hồ - giá trị lịch sử, nghệ thuật, văn hóa đặc sắc Bắc Ninh
Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Bắc Ninh Mai Sơn khẳng định, nghề làm tranh Đông Hồ không chỉ về nghệ thuật, mà còn về tri thức dân gian, bản sắc văn hóa và thông điệp nhân văn sâu sắc.
Vào những ngày cuối năm 2025, du khách thập phương nườm nượp đổ về Khu du lịch cộng đồng tại chỗ Vườn Cuộc sống ở phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Tại đây, chúng tôi gặp Nghệ nhân tranh dân gian và thư pháp Nguyễn Ngọc Tuân ở phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh và được anh Tuân chia sẻ nỗi khát khao về đam mê và sự đôn đúc nỗi niềm mong được góp phần lưu giữ, truyền tải vẻ đẹp và phát triển giá trị văn hóa dân gian của tranh Đông Hồ Bắc Ninh quê hương.
Toàn cảnh tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ
Phát huy giá trị di sản
Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam, Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Tuân cho biết, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ có từ rất lâu đời và là kết tinh của những tri thức dân gian độc đáo, kỹ thuật in khắc gỗ tinh xảo cùng hệ thống màu sắc hoàn toàn được chế tác từ nguyên liệu tự nhiên.
“Khác với nhiều dòng tranh dân gian khác, tranh Đông Hồ phản ánh sinh động đời sống lao động, phong tục tập quán, tín ngưỡng và khát vọng muôn đời của người Việt Nam về cuộc sống gia đình ấm no, hạnh phúc, xã hội công bằng, yên bình”, nghệ nhân Tuân chia sẻ.
Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Tuân ở phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh thao tác làm sản phẩm tranh dân gian Đông Hồ
Bằng những sự yêu thương, khi lớn lên Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Tuân đã theo học chuyên khoa mỹ thuật trường nghệ thuật, nhằm mong muốn góp một phần công sức nhỏ bé của mình vào công tác giảng dạy, bảo tồn phát huy giá trị di sản văn hóa tranh dân gian.
“Mỗi tiết học mỹ thuật nghệ thuật truyền thống trên lớp tôi luôn lồng ghép những giá trị nghệ thuật ở tranh dân gian Đông Hồ từ những công đoạn tỉ mỉ làm sao để ra được một bức tranh hoàn chỉnh. Đối với màu sắc được chế biến hoàn toàn từ nguyên liệu tự nhiên: màu xanh từ lá chàm, màu đỏ từ sỏi son, màu vàng từ hoa hòe và quả dành dành, màu trắng từ bột sò điệp, màu đen từ tro lá tre, rơm nếp.
Tranh Đông Hồ được in úp ván với năm màu cơ bản trên giấy dó đã phủ một lớp hồ điệp, theo trình tự chặt chẽ: màu đỏ in trước, tiếp đến là xanh, vàng, trắng, và cuối cùng là ván nét màu đen để hoàn thiện bức tranh”, nghệ nhân Tuân chia sẻ thêm.
Không gian phòng thư viện tranh dân gian Đông Hồ
Với toàn bộ các công đoạn sáng tác mẫu, khắc ván, làm màu và in tranh đều được thực hiện thủ công. Mẫu tranh được vẽ bằng bút lông, mực nho trên giấy bản, sau đó khắc trên ván gỗ thị – loại gỗ bền, chắc, phù hợp với kỹ thuật in truyền thống. Chính sự cầu kỳ, công phu ấy đã tạo nên vẻ đẹp mộc mạc mà tinh tế, giản dị mà sâu sắc của tranh dân gian Đông Hồ – một dòng tranh phản ánh gần như trọn vẹn đời sống bình dị của người lao động Việt Nam.
Theo Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Tuân chia sẻ, trong ký ức của nhiều thế hệ, tranh Đông Hồ từng là sản phẩm không thể thiếu mỗi dịp Tết đến, Xuân về, được treo trang trọng trong mỗi nếp nhà như một lời cầu chúc năm mới an lành, sung túc. Tuy nhiên, cùng với sự biến đổi của đời sống xã hội và tác động của cơ chế thị trường, nghề làm tranh Đông Hồ dần mai một. Hiện nay, trong làng chỉ còn một số ít gia đình còn duy trì thực hành nghề, số lượng người trẻ theo nghề ngày càng ít, đặt di sản quý giá này trước nguy cơ thất truyền.
Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Tuân cùng các nghệ nhân khác luôn mong muốn được truyền tải nét nghệ thuật và tri thức dân gian, bản sắc văn hóa cùng thông điệp nhân văn sâu sắc của tranh dân gian Đông Hồ tới mọi vùng trong cả nước và thế giới
“Bằng những tình cảm yêu thương giá trị truyền thống đặc biệt, tôi đã mạnh dạn xây dựng một phòng thư viện tranh dân gian Đồng Hồ tại khu du lịch sinh thái trải nghiệm. Với mong muốn những giúp những bạn trẻ hiểu hơn về những khó khăn vất vả của làng nghề trong thời đại kỷ nguyên số, đồng thời thông qua những trải nghiệm đó giúp quảng bá, lan tỏa thương hiệu tranh dân gian Đông Hồ tới bạn bè trong nước và quốc tế”, nghệ nhân Nguyễn Ngọc Tuân nói.
Để làm ra được bức tranh đẹp mọi giai đoạn đều thật công phu nên đòi hỏi người làm tranh luôn cẩn trọng, cầu kỳ, chú ý đến từng chi tiết nhỏ để có được một bức tranh đẹp
Tranh dân gian Đông Hồ “Đám cưới chuột” và Tranh thầy đồ cóc dân gian Đông Hồ
Bảo tồn khẩn cấp và phát triển bền vững
Chia sẻ về ý nghĩa việc UNESCO ghi danh, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Bắc Ninh Mai Sơn khẳng định, đây là sự ghi nhận giá trị nổi bật toàn cầu của nghề làm tranh Đông Hồ không chỉ về nghệ thuật, mà còn về tri thức dân gian, bản sắc văn hóa và thông điệp nhân văn sâu sắc. Đồng thời, sự kiện này cũng là lời cảnh báo về nguy cơ mai một di sản, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ và bền vững.
Ngay sau khi được ghi danh, tỉnh Bắc Ninh đã triển khai Chương trình hành động bảo vệ khẩn cấp nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, tập trung củng cố lực lượng nghệ nhân, mở lớp truyền dạy, đào tạo thế hệ kế cận, bảo tồn không gian thực hành, gắn bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa; kiểm kê, số hóa hệ thống bản khắc và tư liệu liên quan. Đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế, đẩy mạnh truyền thông, xây dựng sản phẩm trải nghiệm để tạo sinh kế bền vững cho người làm nghề.
Đại biểu lãnh đạo trải nghiệm tranh dân gian Đông Hồ
Hơn cả một nghề thủ công, tranh dân gian Đông Hồ là ký ức văn hóa, là căn cốt của bản sắc dân tộc. Việc UNESCO ghi danh không chỉ mở ra cơ hội hồi sinh cho làng tranh, mà còn khơi dậy niềm tự hào, trách nhiệm của toàn xã hội trong việc gìn giữ và trao truyền di sản cho các thế hệ mai sau.
Trước đó, ngày 09/12/2025 (giờ địa phương), tại Thủ đô New Delhi, Ấn Độ, Kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO, Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 đã ghi danh di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây là di sản thứ 17 của Việt Nam được UNESCO ghi danh vào các Danh sách di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO.
Việc nghề làm tranh dân gian Đông Hồ chính thức được UNESCO ghi danh không chỉ là niềm vinh dự, tự hào của người dân làng tranh Đông Hồ (phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh), mà còn là niềm tự hào chung của dân tộc Việt Nam. Sự ghi nhận này khẳng định giá trị lịch sử, nghệ thuật và văn hóa đặc sắc của một nghề thủ công truyền thống đã tồn tại hàng trăm năm, đồng thời tạo động lực mạnh mẽ để các nghệ nhân tiếp tục gìn giữ, truyền dạy những kỹ năng, bí quyết nghề đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng.
