Trao kết quả xác định danh tính hài cốt liệt sĩ: Để nắm xương được đặt vào đúng phần mộ

PGS.TS. Phí Quyết Tiến - Viện trưởng Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam - chia sẻ về ý nghĩa của việc trao kết quả lần này.

PGS.TS. Phí Quyết Tiến - Viện trưởng Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

Thưa ông, việc trả kết quả khớp nối thông tin cho các trường hợp hài cốt liệt sĩ bằng công nghệ mới có ý nghĩa như thế nào đối với công tác tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ hiện nay?

Đây là kết quả mà chúng tôi đón nhận với sự trân trọng và thận trọng của người làm khoa học.

Tám trường hợp được khớp nối lần này cho thấy công nghệ giám định ADN thế hệ mới mà Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học phối hợp với các chuyên gia quốc tế nghiên cứu và làm chủ đã có thể áp dụng hiệu quả đối với những mẫu hài cốt bị phân hủy nặng, tồn tại hàng chục năm trong điều kiện khí hậu nhiệt đới của Việt Nam.

Trước đây, việc xác định danh tính chủ yếu dựa trên phương pháp phân tích ADN theo dòng mẹ. Tuy nhiên, tỷ lệ khớp nối thành công còn thấp. Tính trong giai đoạn 2019-2021, trong hơn 1.000 mẫu hài cốt được giám định, chúng tôi chỉ xác định được 9 trường hợp phù hợp với dữ liệu ADN thân nhân.

Vì vậy, việc xác định thêm danh tính cho 8 trường hợp trong một đợt triển khai công nghệ mới là kết quả rất đáng khích lệ. Điều này cho thấy hướng nghiên cứu và đầu tư của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam là đúng đắn.

Chúng tôi mong rằng những kết quả cụ thể này sẽ góp phần thắp thêm niềm tin cho các gia đình vẫn đang ngày đêm chờ đợi thông tin về người thân.

Hàng ghế đầu tại Chương trình Cầu truyền hình "Sao sáng dẫn đường" được dành tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ đã hy sinh, với những chiếc ba lô và kỷ vật của người lính được đặt trang trọng. Ảnh: Thống Nhất/TTXVN

Khả năng thu hồi ADN được nâng lên rõ rệt

So với các phương pháp xác định danh tính liệt sĩ trước đây, công nghệ mới mà Viện Công nghệ sinh học (nay là Viện Sinh học) đang triển khai có những điểm khác biệt nào?

Phương pháp truyền thống được sử dụng trong nhiều năm là phân tích ADN di truyền theo dòng mẹ. Ưu điểm của phương pháp này là vẫn có thể thu được thông tin từ những mẫu xương đã tồn tại lâu năm.

Tuy nhiên, khả năng phân biệt giữa các cá thể chưa cao. Trong một số trường hợp, những người không có quan hệ huyết thống trực hệ vẫn có thể mang đặc điểm ADN tương đồng do có chung nguồn gốc dòng mẹ từ nhiều thế hệ trước. Nếu chỉ dựa vào kết quả này, nguy cơ nhầm lẫn vẫn có thể xảy ra.

Công nghệ mới giúp khắc phục đáng kể hạn chế đó. Nhờ quy trình xử lý phù hợp với mẫu xương và răng bị phân hủy nặng, khả năng thu hồi ADN được nâng lên rõ rệt.

Quan trọng hơn, công nghệ này cho phép xác định quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và dòng mẹ, đồng thời mở rộng phạm vi đối chiếu đến những người thân thuộc thế hệ thứ ba, thứ tư. Nhờ đó, việc tìm kiếm vẫn có thể được thực hiện ngay cả khi cha mẹ, anh chị em ruột của liệt sĩ không còn.

Đây là sự khác biệt căn bản, giúp mở rộng cơ hội xác định danh tính cho nhiều trường hợp hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Để đi đến kết quả một trường hợp được khớp nối thông tin, Viện phải thực hiện những bước nào?

Quy trình được thực hiện qua nhiều bước và kiểm soát chất lượng chặt chẽ ở từng khâu.

Sau khi tiếp nhận mẫu hài cốt do các đơn vị chức năng chuyển đến, mẫu xương hoặc răng sẽ được làm sạch, loại bỏ tạp chất và xử lý bằng quy trình chuyên biệt dành cho những mẫu đã phân hủy nặng.

Tiếp đó, các nhà khoa học tiến hành thu nhận và phân tích thông tin ADN. Dữ liệu sau khi được xử lý sẽ được đối chiếu với dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ đang có trong hệ thống để xác định khả năng có quan hệ huyết thống.

Mỗi mẫu đều được phân tích nhiều lần, kiểm tra chéo và chỉ được đưa ra kết luận khi đạt mức độ tin cậy cần thiết.

Độ chính xác của kết quả phụ thuộc vào ba yếu tố chính: chất lượng ADN còn lại trong mẫu hài cốt; mức độ đầy đủ, chính xác của dữ liệu ADN thân nhân; và khả năng kiểm soát chất lượng trong quá trình giám định, đặc biệt là việc phòng tránh nhiễm chéo giữa các mẫu.

Thiếu một trong ba yếu tố này, dù công nghệ hiện đại đến đâu, kết quả cũng khó bảo đảm độ tin cậy.

"Dù không ai yêu cầu các cán bộ của Trung tâm phải làm việc đến khuya, phải thử đi thử lại một mẫu khó nhiều lần, nhưng anh chị em vẫn tự nguyện làm điều đó", PGS.TS. Phí Quyết Tiến chia sẻ.

Sau mỗi kết quả là niềm tin, có khi là niềm tin cuối cùng của một gia đình

Đằng sau mỗi kết quả xác định danh tính không chỉ là một thành tựu khoa học mà còn là sự mong mỏi của các gia đình liệt sĩ sau nhiều năm chờ đợi. Trong quá trình thực hiện, ông có thể chia sẻ cảm xúc hoặc những câu chuyện nào khiến ông và các nhà khoa học trăn trở nhất?

Với anh chị em ở Trung tâm Giám định ADN, mỗi mẫu sinh phẩm chưa bao giờ được nhìn nhận đơn thuần là mẫu sinh phẩm cần phân tích. Phía sau mỗi mảnh xương, mỗi chiếc răng là một người con đã ngã xuống vì Tổ quốc. Và phía sau đó nữa là một người mẹ, người vợ, người con đã chờ đợi suốt mấy chục năm để được gọi đúng tên người thân của mình, được đặt đúng nắm xương vào đúng phần mộ.

Nhiều thân nhân sau nhiều năm nhận kết quả giám định bằng phương pháp cũ mà không có kết quả khớp nối, đã mang tâm lý hoài nghi, không còn kỳ vọng nhiều. Điều đó hoàn toàn dễ hiểu.

Chính vì vậy, dù không ai yêu cầu các cán bộ của Trung tâm phải làm việc đến khuya, phải thử đi thử lại một mẫu khó nhiều lần, nhưng anh chị em vẫn tự nguyện làm điều đó. Với chúng tôi, đây không đơn thuần là một nhiệm vụ khoa học được giao, mà là trách nhiệm với lịch sử và với đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc.

Tôi luôn tâm niệm với anh em trong Trung tâm một nguyên tắc: có thể chậm một chút, nhưng không được phép sai, bởi phía sau mỗi kết quả là niềm tin, có khi là niềm tin cuối cùng của một gia đình.

Mỗi mẫu hài cốt liệt sĩ không chỉ là một mẫu nghiên cứu mà còn là một phần ký ức của dân tộc. Với những người làm khoa học như ông, trách nhiệm ấy đặt ra những yêu cầu gì trong từng kết quả giám định?

Tôi cho rằng, trách nhiệm lớn nhất của người làm khoa học trong lĩnh vực đặc biệt này là giữ vững chuẩn mực khoa học trong mọi hoàn cảnh, kể cả khi áp lực tiến độ của Chiến dịch 500 ngày đêm là rất lớn. Nhanh là cần thiết, nhưng không được phép đánh đổi bằng một kết luận thiếu chắc chắn, vì mỗi con số, mỗi tỉ lệ phần trăm trong phòng thí nghiệm của chúng tôi đều gắn liền với một số phận con người thực sự, một gia đình đang chờ đợi.

Nhìn về lâu dài, tôi cho rằng có ba việc cần tiếp tục kiên trì thực hiện: một là hoàn thiện, chuẩn hóa Ngân hàng Gen thân nhân liệt sĩ quốc gia. Hai là làm chủ và tiếp tục cải tiến công nghệ giám định phù hợp với đặc thù mẫu phân hủy nặng của Việt Nam. Ba là chuyển giao, đào tạo để năng lực này không chỉ dừng ở một trung tâm mà lan tỏa tới các cơ sở giám định trên cả nước.

Đó là công việc lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, các đơn vị khoa học và thân nhân liệt sĩ. Nhưng với mỗi trường hợp được trả lại đúng tên, mỗi gia đình được đón người thân trở về, những nỗ lực ấy đều mang một ý nghĩa đặc biệt.

Trân trọng cảm ơn ông!