Trí tuệ nhân tạo tạo sinh tác động tới thị trường lao động Việt Nam

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GEN AI) có thể làm thay đổi hàng triệu việc làm tại Việt Nam. (Ảnh: BÁO NHÂN DÂN)

Ngày 16/4, Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) công bố Báo cáo “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm tại Việt Nam: Mức độ tác động tới thị trường lao động và các khuyến nghị chính sách”.

Báo cáo tóm tắt của ILO xác định mức độ chịu tác động của trí tuệ nhân tạo tạo sinh tại Việt Nam, cũng như sự phân bố của tác động đó theo các ngành, nghề, địa phương và các nhóm người lao động, bao gồm cả sự khác biệt theo giới tính, trình độ học vấn và mức độ chính thức của việc làm.

Theo đó, sẽ có khoảng 11,5 triệu lao động nam và nữ tại Việt Nam, tương đương cứ 5 người thì có 1 người, đang làm những công việc có khả năng chịu tác động từ trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI).

Báo cáo cũng chỉ ra rằng, mặc dù GenAI có thể sẽ gây ra những thay đổi trên diện rộng, nhưng kịch bản khả dĩ nhất là sự biến đổi về tính chất tác vụ trong công việc thay vì thay thế con người hàng loạt.

Chỉ có khoảng 1 triệu lao động đang làm những công việc có tính chuẩn hóa cao và dễ bị AI thay thế hoàn toàn. Điều này cho thấy nguy cơ tự động hóa hoàn toàn chỉ ảnh hưởng đến một tỷ lệ nhỏ lực lượng lao động (dưới 2%), thấp hơn so các quốc gia trong khu vực như: Indonesia, Philippines và Thái Lan.

Đồng thời, báo cáo cũng cho thấy mức độ ảnh hưởng của GenAI không đồng đều trên thị trường lao động. Trong đó: nhóm lao động làm công việc hỗ trợ hành chính-văn thư đối mặt với rủi ro cao nhất, với gần hai phần ba nhân sự trong nhóm này có khả năng bị tự động hóa một phần tác vụ. Các ngành tài chính-bảo hiểm, bán buôn-bán lẻ, và thông tin-truyền thông là những ngành có tỷ lệ chịu tác động cao nhất bởi GenAI.

Về mặt địa lý, người lao động tại các thành phố lớn như: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng chiếm hơn một phần ba tổng số việc làm trên cả nước có khả năng bị tác động.

Đặc biệt, báo cáo cũng nhấn mạnh về khoảng cách giới. Theo đó, phụ nữ có khả năng làm việc trong các ngành nghề chịu tác động của GenAI cao hơn nam giới, với tỷ lệ ảnh hưởng lần lượt là 24,1% so 17,8%. Ngay cả khi tính đến các yếu tố về trình độ học vấn hay đặc thù ngành nghề, lao động nữ vẫn chịu mức độ ảnh hưởng cao hơn đáng kể.

Điều này phản ánh thực tế lao động nữ thường tập trung ở các vị trí văn phòng, hành chính và dịch vụ, những nơi các GenAI dễ ứng dụng hơn do tính chất công việc mang tính chuẩn hóa cao và phải xử lý nhiều tài liệu.

Những tác động này thể hiện rõ hai mặt: Trong các ngành bán hàng với lực lượng lao động nữ chiếm khoảng hai phần ba nhân sự, GenAI có thể giúp tăng năng suất và cải thiện chất lượng công việc. Ngược lại, với các vị trí văn phòng với tính chất công việc lặp đi lặp lại thì nguy cơ bị thay thế một phần tác vụ trở nên rõ rệt hơn. Điều này đe dọa đến sự ổn định vốn có của nhóm công việc hiện đang cung cấp việc làm chính thức cho nhiều phụ nữ.

Giám đốc quốc gia Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế tại Việt Nam, bà Sinwon Park cho biết: Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến trí tuệ nhân tạo tạo sinh thành động lực thúc đẩy năng suất và việc làm thỏa đáng. Tuy nhiên, lợi ích và rủi ro sẽ không được phân bổ đồng đều, trong đó phụ nữ phải đối mặt với mức độ tác động bởi GenAI cao hơn.

"Để quá trình chuyển đổi này diễn ra đúng hướng, chúng ta cần hành động quyết liệt ngay từ bây giờ: củng cố quản trị AI phù hợp các tiêu chuẩn lao động, đầu tư vào nâng cao kỹ năng cho người lao động, bảo đảm người lao động có tiếng nói trong quá trình đưa AI vào nơi làm việc, hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa ứng dụng AI có trách nhiệm để nâng cao năng suất gắn với việc làm thỏa đáng, và thiết lập các biện pháp bảo vệ để quá trình đổi mới công nghệ diễn ra công bằng và bao trùm", bà Sinwon Park nhấn mạnh.

Có thể thấy, trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số, các chính sách chủ động và bao trùm sẽ đóng vai trò then chốt để bảo đảm lợi ích của GenAI được chia sẻ rộng rãi và không một người lao động nào bị bỏ lại phía sau.

Dù có nhiều lo ngại trên toàn cầu về tình trạng mất việc làm do AI, báo cáo chưa tìm thấy bằng chứng rõ ràng nào về việc giảm cơ hội việc làm đối với lao động trẻ, có trình độ cao trong các ngành chịu ảnh hưởng bởi GenAI tại Việt Nam trong giai đoạn 2022-2024.

Ngược lại, việc làm trong các ngành dịch vụ vẫn tiếp tục tăng trưởng trong những năm gần đây, cho thấy nhu cầu lao động vẫn ổn định khi việc ứng dụng AI mới chỉ ở giai đoạn đầu.

Báo cáo cũng kêu gọi sự phối hợp hành động giữa Nhà nước, người sử dụng lao động, người lao động và các bên liên quan.

Các lĩnh vực ưu tiên bao gồm: tăng cường quản trị AI và năng lực thể chế, có chú trọng đến bình đẳng giới và chống phân biệt đối xử; củng cố hệ thống thông tin thị trường lao động để theo dõi sát sao tác động thay đổi hằng ngày của AI; thúc đẩy ứng dụng AI có trách nhiệm thông qua đối thoại xã hội tại nơi làm việc; hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa kết hợp việc nâng cao năng suất với bảo đảm việc làm thỏa đáng; và đầu tư vào các chương trình đào tạo và phát triển kỹ năng có chú trọng giới và các chính sách hỗ trợ nhóm lao động dễ bị tổn thương nhất.