Trí tuệ thật sự hay chiếc gương phản chiếu tri thức của nhân loại?

Chưa bao giờ trong lịch sử, con người lại "trò chuyện" với máy móc nhiều như hiện nay. Chỉ cần vài dòng câu hỏi, một chatbot có thể viết thơ, phân tích triết học, đưa ra kế hoạch kinh doanh hay thậm chí an ủi người đang gặp khó khăn. Khả năng đối thoại trôi chảy ấy khiến không ít người bắt đầu nhìn trí tuệ nhân tạo như một thực thể biết suy nghĩ, biết lý luận và đang từng bước tiến gần đến trí thông minh của con người.

Nhưng liệu sự thông minh mà chúng ta đang chứng kiến có thực sự là tư duy?

Đó là một trong những câu hỏi quan trọng được đặt ra trong cuốn sách AI - Lợi và hại của hai nhà nghiên cứu Arvind Narayanan và Sayash Kapoor.

Tiếp cận AI một cách tỉnh táo

Thay vì những lời tung hô hoặc những dự báo tận thế, cuốn sách lựa chọn cách tiếp cận tỉnh táo hơn: Phân tích cách AI vận hành trên thực tế, những gì công nghệ này làm được và cả những giới hạn thường bị bỏ qua.

Theo các tác giả, điều khiến nhiều người hiểu lầm nằm ở khả năng ngôn ngữ quá thuyết phục của các mô hình AI tạo sinh. Khi đọc một câu trả lời mạch lạc, có cấu trúc và giàu thông tin, chúng ta dễ mặc nhiên cho rằng phía sau đó là một quá trình suy nghĩ tương tự con người. Tuy nhiên, thực tế lại khác.

Sách AI - Lợi và hại.

Những hệ thống như ChatGPT không hiểu thế giới theo cách con người hiểu. Chúng không có trải nghiệm sống, không có nhận thức về đúng sai, cũng không có khả năng tự hình thành niềm tin hay mục đích. Điều chúng làm là phân tích một lượng dữ liệu khổng lồ để dự đoán chuỗi từ có khả năng xuất hiện tiếp theo với xác suất cao nhất.

Nói cách khác, khi trả lời một câu hỏi về triết học, kinh tế hay tâm lý học, AI không thực sự "suy tư" về vấn đề đó. Nó đang tái tổ hợp những mẫu ngôn ngữ từng xuất hiện trong hàng tỷ văn bản mà nó đã được huấn luyện. Kết quả có thể rất thuyết phục, nhưng sự thuyết phục ấy không đồng nghĩa với sự thấu hiểu.

Sự nhầm lẫn giữa khả năng tạo ra ngôn ngữ và khả năng tư duy chính là một trong những thách thức lớn nhất của thời đại AI.

Trong lịch sử, con người thường có xu hướng nhân cách hóa công nghệ. Chúng ta đặt tên cho xe hơi, trò chuyện với trợ lý ảo và dễ dàng gán cảm xúc cho những cỗ máy biết phản hồi.

Khai thác đúng tiềm năng của AI

Với AI tạo sinh, xu hướng này càng mạnh mẽ hơn bởi ngôn ngữ vốn là dấu hiệu đặc trưng của trí tuệ con người. Khi một chatbot có thể tranh luận, kể chuyện hoặc trả lời những câu hỏi phức tạp, nhiều người vô thức cho rằng nó đang hiểu những gì nó nói. Tuy nhiên, việc đánh giá quá cao năng lực của AI có thể dẫn đến những hệ quả đáng lo ngại.

Trong môi trường doanh nghiệp, những quyết định dựa hoàn toàn vào kết quả do AI tạo ra có thể chứa đựng rủi ro lớn nếu thiếu sự kiểm chứng của con người.

Trong giáo dục, việc coi chatbot như một nguồn chân lý tuyệt đối có thể làm suy giảm năng lực phản biện. Trong đời sống thường nhật, niềm tin mù quáng vào các câu trả lời trôi chảy đôi khi khiến người dùng quên mất rằng AI cũng có thể bịa đặt thông tin với sự tự tin đáng kinh ngạc.

Điều đáng chú ý là những sai sót này không xuất phát từ ác ý. Đơn giản bởi AI không biết khi nào mình đúng và cũng không biết khi nào mình sai.

Việc đánh giá quá cao năng lực của AI có thể dẫn đến những hệ quả đáng lo ngại. Ảnh: Magnific.

Có lẽ vì thế, câu hỏi quan trọng nhất hiện nay không phải là liệu AI có thay thế con người hay không. Câu hỏi cần được đặt ra là: chúng ta hiểu đúng đến đâu về công cụ đang hiện diện trong cuộc sống hằng ngày?

AI - Lợi và hại không kêu gọi phủ nhận giá trị của trí tuệ nhân tạo. Ngược lại, cuốn sách cho thấy AI đang tạo ra những cơ hội chưa từng có trong nghiên cứu, sáng tạo và sản xuất. Nhưng để tận dụng được những cơ hội ấy, điều kiện tiên quyết là phải nhìn nhận công nghệ bằng sự tỉnh táo thay vì sùng bái thái quá. Hãy nhớ, một chiếc búa có thể xây nên ngôi nhà hoặc phá hỏng một cánh cửa. Giá trị của công cụ không nằm ở bản thân nó mà nằm ở cách con người sử dụng. AI cũng vậy.

Khi ngừng xem AI như một "bộ óc toàn năng" và bắt đầu nhìn nó như một công cụ dự đoán ngôn ngữ mạnh mẽ, chúng ta mới có thể khai thác đúng tiềm năng của nó, đồng thời tránh được những ảo tưởng nguy hiểm mà thời đại công nghệ đang vô tình tạo ra.