Triết học dẫn dắt xã hội trong thời đại AI

Thông điệp được Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (Bộ KH&CN) Nguyễn Mạnh Hùng đưa ra trong buổi làm việc với Viện Triết học trực thuộc Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, chiều 6/1.

Theo Bộ trưởng, Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình với đặc trưng là dữ liệu, AI, xã hội số.

Câu chuyện trật tự thế giới không chỉ là câu chuyện của công nghệ mà nhìn sâu xuống là câu chuyện của con người, về giá trị và ý nghĩa của sự phát triển, tức là triết học.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng làm việc với Viện Triết học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Ảnh: Bộ KH&CN

Phân tích vận động của triết học trong mỗi giai đoạn của xã hội, người đứng đầu ngành khoa học và công nghệ khẳng định: “Mỗi khi nhân loại đứng trước thay đổi lớn, triết học lên ngôi”.

Từ mối quan hệ giữa triết học và công nghệ, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng chỉ ra sứ mệnh mới của triết học: không nên đứng ngoài cuộc mà phải đóng vai trò dẫn đường, đặt ra nền tảng tư duy cho chính sách về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Ông nhận định trong thời đại AI, người duy nhất có thể dẫn dắt xã hội là triết học.

“Triết học không chỉ quan sát mà đồng hành cùng với Nhà nước, cùng với xã hội, cùng với người dân, không chỉ giải thích thực tại mà góp phần định nghĩa con đường phát triển quốc gia. Một quốc gia muốn bền, đi xa thì rất cần một con đường. Việt Nam cần một nền tảng tư tưởng phát triển mới, vừa hiện đại nhưng mà lại vừa mang bản sắc Việt Nam”, Bộ trưởng phát biểu.

Tiền thân của Viện Triết học là Tổ Triết học được thành lập vào tháng 8/1959 thuộc Ủy ban Khoa học Nhà nước. Sau gần 70 năm, nay Viện trực thuộc Viện Hàn Lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Tại buổi làm việc, ông Nguyễn Tài Đông - Viện trưởng Viện Triết học đã thông tin về tình hình hoạt động của Viện giai đoạn 2021-2025, bao gồm các hoạt động nghiên cứu cơ bản, công bố khoa học, nghiên cứu ứng dụng và tư vấn chính sách, hợp tác quốc tế, xuất bản và phổ biến tri thức.

Cụ thể, Viện đã triển khai 2 nhiệm vụ cấp nhà nước, 3 đề tài Nafosted, 14 đề tài cấp bộ/viện, 60 đề tài cấp cơ sở; công bố 49 bài báo quốc tế uy tín, 308 bài tạp chí trong nước và xuất bản 38 đầu sách.

PGS.TS Nguyễn Tài Đông - Viện trưởng Viện Triết học. Ảnh: Bộ KH&CN

Định hướng phát triển giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn 2045, Viện đặt mục tiêu tái định vị để trở thành trung tâm nghiên cứu triết học hàng đầu khu vực, có uy tín quốc tế, là địa chỉ tin cậy trong tư vấn chiến lược cho Đảng và Nhà nước; chuyển từ mô hình "viện nghiên cứu hàn lâm thuần túy" sang "viện nghiên cứu chiến lược về triết học", tập trung cung cấp nền tảng tư duy, giá trị và chuẩn mực cho phát triển đất nước trong kỷ nguyên đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập sâu rộng.

Ông Nguyễn Tài Đông cũng báo cáo Bộ trưởng về những khó khăn, vướng mắc của Viện Triết học về thể chế, cơ chế, kinh phí nghiên cứu, nguồn nhân lực, cơ sở vật chất và hạ tầng nghiên cứu.

Trong số 30 viên chức của Viện, có 3 phó giáo sư, 16 tiến sĩ. Viện trưởng thừa nhận nhân lực còn thiếu về số lượng, yếu về bằng cấp và thiếu hụt nhiều chuyên ngành quan trọng.

Trong khi đó, theo PGS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, trong năm qua, Viện đã hoàn thành 3 đề án theo chỉ đạo của Bộ Chính trị và Ban Bí thư, tổ chức nhiều hội thảo cấp quốc gia, xây dựng 38 báo cáo tư vấn chính sách.

Về chuyển đổi số, Viện đã tổ chức đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng sử dụng trí tuệ nhân tạo và trợ lý ảo cho 1.399 viên chức và người lao động.

GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Ảnh: Bộ KH&CN

Viện mong muốn được nhận được sự quan tâm và chỉ đạo, định hướng của Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng và Bộ KH&CN để tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc về cơ chế, chính sách trong hoạt động nghiên cứu khoa học xã hội; triển khai chương trình, đề án nghiên cứu lớn, chiến lược; tạo điều kiện thu hút nhân tài, phát triển nhân lực chất lượng cao; chuyển đổi số, hiện đại hóa cơ sở vật chất; tăng cường hợp tác trong việc thực hiện Nghị quyết 57 và các mục tiêu chiến lược quốc gia về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Triết học dẫn đường trong kỷ nguyên số

Dành phần lớn thời gian lắng nghe ý kiến của các cán bộ tại các đơn vị của Viện, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng đã có những phân tích giải, thích cặn kẽ, thấu đáo cho từng vấn đề và gợi mở hướng đi, cách làm mới cho các đơn vị.

Ông cũng giao nhiệm vụ cụ thể cho các đơn vị của Bộ để phối hợp, hỗ trợ giải quyết các vướng mắc được nêu trong buổi làm việc.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng dành phần lớn thời gian để lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của cán bộ tại Viện Triết học và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ảnh: Bộ KH&CN

Về định hướng thời gian tới, Bộ trưởng cho rằng triết học phải dẫn đường khi thế giới có những biến động và đặt ra nền tảng tư duy cho chính sách về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Để bước lên tầm phát triển mới, Việt Nam cần một tư tưởng hiện đại, một triết học giúp thấu hiểu vai trò của con người trong kỷ nguyên AI, phát triển công nghệ mà không đánh mất nhân tính, giúp hội nhập toàn cầu nhưng vẫn giữ được căn tính Việt Nam.

Ông mong muốn Viện Triết học sẽ không chỉ là nơi nghiên cứu lý luận mà là nơi nuôi dưỡng tư duy dài hạn cho một quốc gia, nơi đối thoại với khoa học, với công nghệ, với kinh tế, với xã hội, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và đặc biệt trở thành trung tâm định hình tư tưởng phát triển Việt Nam trong thế kỷ 21.

Viện không chỉ đặt câu hỏi mà giúp xã hội tìm ra câu trả lời, không chỉ phân tích mà còn định hình tương lai, không chỉ đứng sau mà sẵn sàng đi trước.

Ông gợi mở Viện Triết học tham gia mạnh mẽ hơn vào tư vấn chính sách, các vấn đề triết học của thời đại số, tiên phong nghiên cứu đạo đức AI, triết học dữ liệu, triết học về nhà nước số, xã hội số và đặc biệt là giúp định hình giá trị và bản sắc Việt Nam trong môi trường số.

Cùng với đó, vai trò của những người làm triết học không còn đứng ngoài sân khấu mà ngay ở trung tâm của lịch sử. “Đất nước đang cần các thầy, các cô, các nhà triết học hơn bao giờ hết. Triết học không chỉ nghiên cứu để nhìn rõ thế giới mà còn để chung tay xây dựng thêm một con đường, một tương lai của Việt Nam”, Bộ trưởng kết luận.

Du Lam