Triết học trong kỷ nguyên số: Chuyển mình từ 'giải thích thế giới' sang 'kiến tạo tương lai'

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng tại buổi làm việc. Ảnh: Trung tâm Truyền thông KH&CN.

Sứ mệnh mới trong bối cảnh mới

Chiều 6/1/2025, tại buổi làm việc với Viện Triết học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh những thay đổi sâu sắc mà kỷ nguyên số mang lại,. Đó là một thời đại với các đặc trưng nổi bật là AI, dữ liệu lớn và xã hội số. Sự chuyển đổi này không chỉ giới hạn trong công nghệ mà đang tái định hình toàn bộ đời sống kinh tế - xã hội, thậm chí thay đổi cách con người nhận thức về chính mình.

Trước bối cảnh đó, quan điểm chủ đạo được đưa ra là triết học không thể đứng ngoài cuộc sống và tiến trình phát triển của đất nước. Ngược lại, triết học cần "đi trước một bước", đóng vai trò dẫn đường và tạo nền tảng tư duy cho việc hoạch định chính sách về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số,.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định: "Triết học cần chuyển mạnh từ cách tiếp cận thuần túy nghiên cứu, quan sát thế giới sang vai trò kiến tạo tương lai".

Thay vì chỉ giải thích thực tại, triết học cần tham gia ngay từ khâu định nghĩa đúng vấn đề và đồng hành cùng Nhà nước trong việc xây dựng tầm nhìn phát triển dài hạn,.

Những câu hỏi lớn cần lời giải triết học

Kỷ nguyên số đang đặt ra hàng loạt câu hỏi căn bản và cấp thiết mà các nhà nghiên cứu triết học cần đi sâu tìm lời giải. Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng gợi mở những vấn đề cốt lõi như: Liệu AI có làm thay đổi bản chất con người và lao động hay không? Đạo đức AI của Việt Nam cần được xây dựng trên những giá trị nào?.

Bên cạnh đó là các vấn đề về công bằng xã hội khi dữ liệu trở thành tư liệu sản xuất quan trọng và một dạng quyền lực mới, cũng như cách thức bảo vệ quyền riêng tư của con người trong nền kinh tế số.

Để giải quyết các thách thức này, Viện Triết học đã xác định các hướng nghiên cứu mới mang tính đột phá, bao gồm: triết học dữ liệu, triết học số, đạo đức AI, chủ quyền số quốc gia, triết học về chuyển đổi số, và quản trị trong thời đại số,.

Những nghiên cứu này không chỉ mang tính học thuật mà còn nhằm cung cấp nền tảng tư duy, hệ giá trị và chuẩn mực cho sự phát triển của đất nước. Mục tiêu là xây dựng hệ giá trị Việt Nam trong thế kỷ XXI: vừa hiện đại, vừa nhân văn, nhưng vẫn giữ gìn được căn tính dân tộc.

Để đáp ứng yêu cầu của thời đại, Viện Triết học đang đặt mục tiêu tái định vị chiến lược, chuyển đổi mô hình từ một "viện nghiên cứu hàn lâm thuần túy" sang "viện nghiên cứu chiến lược về triết học". Viện phấn đấu trở thành trung tâm tư tưởng chiến lược quốc gia, địa chỉ tin cậy trong tư vấn chính sách cho Đảng và Nhà nước, đồng thời thúc đẩy đối thoại liên ngành,.

Tuy nhiên, thực tế cũng đặt ra nhiều thách thức. Giai đoạn 2021-2025, dù đã hoàn thành nhiều nhiệm vụ quan trọng và có nhiều báo cáo tư vấn chính sách, nhưng nguồn lực dành cho nghiên cứu vẫn còn hạn chế... Định mức kinh phí nghiên cứu cơ bản bình quân chỉ khoảng 71 triệu đồng/người/năm, chưa phù hợp với đặc thù nghiên cứu triết học dài hạn. Ngoài ra, cơ chế hiện hành chưa đủ mạnh để thúc đẩy nghiên cứu liên ngành, nguồn nhân lực còn thiếu và hạ tầng dữ liệu chuyên sâu còn hạn chế.

Việt Nam đang đứng trước những lựa chọn mang tính định hướng quan trọng. Khát vọng không chỉ là đi nhanh hơn mà là đi đúng, phát triển nhưng vẫn giữ được bản sắc nhân văn và phẩm giá con người. Như lời đúc kết của Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng: "Muốn đi đúng, chúng ta cần một nền tảng tư tưởng mạnh. Muốn đi xa, chúng ta cần một nền tảng triết học vững chắc".

Việc tập trung nghiên cứu những vấn đề triết học của thời đại số chính là bước chuẩn bị thiết yếu để Việt Nam vững vàng tiến vào kỷ nguyên mới, nơi triết học, khoa học và công nghệ cùng song hành kiến tạo tương lai.

Hiền Thảo