Triệu người Việt nối dài hành trình xá lợi Đức Phật

Ngày 20/5/2025, khi lịch trình tôn trí xá lợi Đức Phật tại Việt Nam chỉ còn một ngày là khép lại, Đại sứ quán Ấn Độ thông báo Chính phủ nước này đồng ý gia hạn. Đó là thay đổi đặc biệt đối với hành trình của một bảo vật quốc gia được bảo vệ bằng những quy trình nghiêm ngặt.

Theo kế hoạch ban đầu, xá lợi hiện diện tại Việt Nam từ ngày 2 đến 21/5, qua bốn điểm tôn trí ở TP.HCM, Tây Ninh, Hà Nội và Hà Nam, rồi trở về Ấn Độ. Nhưng đến thời điểm ấy, dòng người chiêm bái vẫn tiếp tục tìm về.

Hành trình cuối cùng không dừng lại ở bốn địa điểm hay 20 ngày. Xá lợi Đức Phật đi qua chín điểm tôn trí, kéo dài đến ngày 2/6. Theo thông cáo tổng kết của Đại sứ quán Ấn Độ, khoảng 15,48 triệu lượt người đã đến chiêm bái trong một tháng.

Một chương trình được hoạch định giữa các cơ quan nhà nước, Giáo hội và tổ chức Phật giáo quốc tế đã được nối dài trong sự hưởng ứng đặc biệt của công chúng. Chính ở đó, sự kiện vượt khỏi khuôn khổ của một hoạt động tín ngưỡng, trở thành biểu hiện sinh động của ngoại giao nhân dân.

Xá lợi được cung thỉnh sang Việt Nam là xá lợi thân thể của Đức Phật, hiện được tôn trí tại Mulagandha Kuti Vihara ở Sarnath. Theo Bộ Văn hóa Ấn Độ, xá lợi này được khai quật tại Nagarjuna Konda (bang Andhra Pradesh), trong các cuộc khai quật do Cơ quan Khảo cổ Ấn Độ thực hiện giai đoạn 1927-1931.

Sau đó, xá lợi được trao cho Hội Mahabodhi năm 1932 với điều kiện lưu giữ tại Sarnath - Lộc Uyển, nơi Đức Phật thuyết bài pháp đầu tiên sau khi giác ngộ. Trong khoảng 95 năm, bảo vật được tôn trí tại đây và hiếm khi được đưa ra ngoài lãnh thổ Ấn Độ.

Bởi vậy, việc xá lợi được cung thỉnh sang Việt Nam không chỉ là một nghi lễ trong khuôn khổ Vesak 2025. Đó là kết quả của quá trình phối hợp giữa Chính phủ hai nước, Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Hội Mahabodhi, Bảo tàng Quốc gia Ấn Độ cùng nhiều cơ quan, tổ chức liên quan.

Mỗi điểm đến mang một lớp ý nghĩa riêng. Chùa Thanh Tâm nằm bên địa điểm chính của Vesak 2025. Núi Bà Đen mở ra không gian văn hóa tâm linh của Nam Bộ. Chùa Quán Sứ là trụ sở Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Tam Chúc từng đăng cai Vesak 2019 và là nơi ghi dấu một kỳ đại lễ quốc tế trước đó.

Nhưng giá trị cốt lõi không nằm ở quy mô của những địa điểm ấy. Trong truyền thống Phật giáo, xá lợi không phải hiện vật để thỏa mãn sự tò mò. Việc chiêm bái là một cách tưởng niệm Đức Phật, nhắc người thực hành trở về với những giá trị mà Ngài để lại: từ bi, trí tuệ, bất bạo động và con đường chuyển hóa khổ đau.

Bởi vậy, những dòng người tìm đến không chỉ để nhìn thấy một bảo vật quý hiếm. Với nhiều người, đó là cơ hội hiếm có để đứng trước một dấu tích gắn với Đức Phật ngay trên quê hương mình.

Đại sứ Ấn Độ tại Việt Nam khi đó, ông Sandeep Arya (nhiệm kỳ 2022-2025) kể ông xúc động khi chứng kiến người dân sẵn sàng chờ nhiều giờ để được chiêm bái. Theo ông, sự đón nhận ấy phản ánh mối kết nối đặc biệt về văn hóa và tín ngưỡng giữa nhân dân hai nước.

Những hình ảnh sống động nhất của hành trình không chỉ nằm trong các nghi lễ đón rước cấp cao, mà ở hai bên đường và trong những hàng người kéo dài trước các điểm tôn trí.

Chiều 13/5, khi đoàn xe đưa xá lợi từ sân bay Nội Bài vào trung tâm Hà Nội, người dân đứng dọc cầu Nhật Tân và nhiều tuyến phố để chắp tay cung nghinh. Trước cửa chùa Quán Sứ, hàng vạn người chờ đón.

Tối cùng ngày, khu vực quanh hồ Hoàn Kiếm trở thành một không gian chiêm bái rộng lớn. Hàng trăm cán bộ công an, dân phòng và tình nguyện viên túc trực, tổ chức giao thông, hướng dẫn dòng người và giữ gìn trật tự.

Tại chùa Tam Chúc, giữa những hàng người đến từ nhiều tỉnh có cụ bà 90 tuổi một mình đón xe khách đến Hà Nam. Có người đi từ Thái Bình, Nghệ An, Quảng Ninh; có người chờ trong mưa; có người chỉ mong được một lần tận mắt chiêm bái.

Những câu chuyện ấy cho thấy phía sau mỗi lượt người là một hành trình riêng, một niềm tin riêng và một lựa chọn tự nguyện dành thời gian, sức lực cho cuộc gặp gỡ hiếm có. Sự hưởng ứng ấy cũng để lại ấn tượng với các nhà ngoại giao đến từ những quốc gia Phật giáo. Đại sứ Sri Lanka tại Việt Nam Poshitha Perera cho biết ông từng đến chùa Bái Đính để đảnh lễ xá lợi.

Khi kế hoạch ban đầu sắp kết thúc, Chính phủ Ấn Độ đồng ý gia hạn thời gian tôn trí. Chùa Bái Đính trở thành điểm tiếp theo theo nguyện vọng của đông đảo nhân dân và Phật tử. Tại đây, lịch trình lại được kéo dài đến 6h ngày 23/5 do lượng người tiếp tục đổ về.

Từ Ninh Bình, xá lợi đi tới chùa Phúc Sơn ở Bắc Giang, Cung Trúc Lâm Yên Tử tại Quảng Ninh, chùa Chuông ở Hưng Yên, rồi được đưa bằng chuyến bay đặc biệt đến chùa Quán Thế Âm tại Đà Nẵng. Ngày 2/6, lễ cung tiễn khép lại hành trình kéo dài tròn một tháng.

Từ bốn điểm theo kế hoạch ban đầu, tuyến cung rước mở rộng thành chín điểm. Từ 20 ngày, thời gian hiện diện kéo dài thêm 12 ngày. Những thay đổi ấy kéo theo hàng loạt công việc về bảo vệ bảo vật, thị thực cho đoàn hộ tống, phương tiện vận chuyển, an ninh, giao thông, y tế, nơi lưu trú và tổ chức dòng người.

Nói cách khác, việc “nối dài” hành trình không chỉ là thêm vài dấu chấm trên bản đồ. Đó là một quyết định đòi hỏi sự đồng thuận và phối hợp mới giữa hai Chính phủ, Giáo hội, các địa phương cùng đội ngũ phụng sự.

Trong các thông báo về những điểm tôn trí tiếp theo, nguyện vọng của đông đảo nhân dân và Phật tử được nêu như một căn cứ quan trọng. Người dân không tham gia các cuộc đàm phán, không ký văn bản hay đứng trong nghi thức ngoại giao. Họ tạo nên ảnh hưởng bằng chính sự hiện diện: những hàng người trật tự, những bàn tay chắp lại, những quãng đường dài tự nguyện vượt qua và cách các cộng đồng địa phương cùng nhau tổ chức đón tiếp.

Đó là một hình thức ngoại giao nhân dân không cần diễn văn. Hình ảnh về Việt Nam được tạo nên không chỉ bởi người phát ngôn hay đại diện chính thức, mà bởi cách hàng triệu người ứng xử trước một bảo vật đến từ quốc gia khác.

Ấn Độ là quê hương của Đức Phật. Việt Nam là một trong những quốc gia nơi Phật giáo đã hiện diện hơn hai thiên niên kỷ và hòa sâu vào đời sống văn hóa dân tộc. Mối liên hệ ấy có từ rất lâu trước khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao hiện đại. Nhưng hành trình xá lợi năm 2025 đã khiến sợi dây văn minh và tâm linh trở nên hữu hình trước công chúng hai quốc gia.

Phía Ấn Độ đưa sang Việt Nam một bảo vật quốc gia, bố trí chuyên cơ của Không quân, đoàn hộ tống gồm quan chức và tăng sĩ, đồng thời phối hợp bảo đảm các điều kiện bảo quản, nghi lễ.

Phía Việt Nam hỗ trợ đối ngoại, an ninh, giao thông, địa điểm cùng những điều kiện để hàng triệu người được tiếp cận trong trật tự, an toàn. Giáo hội Phật giáo Việt Nam tổ chức nghi lễ, kết nối các địa phương và hướng dẫn việc chiêm bái. Mỗi chủ thể đảm nhiệm một phần, nhưng công chúng mới là lực lượng khiến sự kiện có đời sống vượt ra ngoài kế hoạch ban đầu.

Đến tháng 5/2026, sự kiện tiếp tục được nhắc trong Tuyên bố chung Việt Nam - Ấn Độ. Lãnh đạo hai nước ghi nhận sự hưởng ứng sâu rộng của người dân Việt Nam đối với xá lợi phản ánh mối liên kết văn minh, di sản tinh thần chung và tình hữu nghị bền chặt giữa hai quốc gia. Khi một sự kiện tôn giáo được ghi nhận trong văn kiện ngoại giao cấp cao, ý nghĩa của nó đã vượt khỏi phạm vi một mùa Vesak.

Hành trình xá lợi cho thấy ngoại giao văn hóa không chỉ là việc giới thiệu di sản của một đất nước với một đất nước khác. Ở cấp độ sâu hơn, đó là khả năng tìm thấy một ký ức chung, một giá trị chung và để nhân dân hai bên nhận ra mình trong câu chuyện ấy.

Dấu ấn lớn nhất của hành trình vì thế không chỉ là số lượt người chiêm bái hay độ dài lịch trình. Một chương trình được hoạch định trong 20 ngày đã trở thành cuộc gặp gỡ kéo dài một tháng giữa hai nền văn minh, với nhân dân ở vị trí trung tâm. Ấn Độ trao gửi một phần di sản thiêng liêng; Việt Nam đáp lại bằng sự trân trọng của hàng triệu người. Giữa hai hành động ấy, niềm tin tôn giáo được chuyển hóa thành sự gần gũi giữa các dân tộc.

Phía sau những hình ảnh làm xúc động bạn bè quốc tế tại Vesak 2025 còn có một lực lượng ít xuất hiện trên lễ đài: những sinh viên, tăng ni trẻ và phụng sự viên đã làm việc từ sáng sớm đến đêm khuya, trực tiếp đồng hành cùng các phái đoàn quốc tế.

Đón đọc Kỳ 3: Những “nhà ngoại giao” tuổi 20 phía sau Vesak