Trốn đóng BHXH khó thoát lưới dữ liệu thuế

Không còn là những cuộc thanh tra định kỳ hay các đợt kiểm tra theo phản ánh, việc phát hiện doanh nghiệp chưa đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) cho người lao động giờ đây có thể bắt đầu từ chính dữ liệu thuế mà doanh nghiệp tự kê khai.

Khi hệ thống quản lý của cơ quan Thuế và BHXH đã được kết nối, mọi chênh lệch về số lượng lao động nhận thu nhập và số lao động tham gia BHXH đều có thể được phát hiện nhanh chóng.

Dữ liệu thuế trở thành "đầu mối" phát hiện lao động chưa đóng BHXH

Mới đây, trên nhiều diễn đàn kế toán - thuế xuất hiện thông tin về một doanh nghiệp tại Hà Nội nhận văn bản từ cơ quan BHXH yêu cầu thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tham gia BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp đối với 81 lao động chưa tham gia bảo hiểm bắt buộc. Điều đáng chú ý là danh sách này được xác định từ dữ liệu do cơ quan Thuế chuyển sang.

Đối soát dữ liệu thuế mở rộng khả năng giám sát nghĩa vụ BHXH.

Ông Lê Văn Tuấn, Giám đốc Công ty TNHH Kế toán Thuế Keytas cho biết, đây là hoạt động đối soát dữ liệu thường xuyên giữa hai cơ quan quản lý nhằm bảo đảm quyền lợi của người lao động và nâng cao hiệu quả quản lý.

Theo ông Tuấn, việc chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan Thuế và BHXH không phải là cơ chế mới. Từ nhiều năm trước, hai cơ quan đã thiết lập quy chế phối hợp, trong đó cơ quan Thuế cung cấp thông tin về các cá nhân được doanh nghiệp trả thu nhập cũng như các khoản trích nộp bảo hiểm được doanh nghiệp kê khai khi quyết toán thuế thu nhập cá nhân.

Trên cơ sở đó, cơ quan BHXH sẽ đối chiếu với dữ liệu người lao động đang tham gia BHXH tại doanh nghiệp. Nếu phát hiện số lao động nhận thu nhập cao hơn số người đang đóng BHXH, cơ quan quản lý sẽ yêu cầu doanh nghiệp giải trình hoặc thực hiện đăng ký tham gia BHXH bổ sung theo quy định.

Theo giới chuyên gia, cơ chế này giúp cơ quan quản lý nhanh chóng nhận diện những trường hợp có dấu hiệu chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo hiểm, thay vì phải chờ thanh tra trực tiếp như trước đây.

Tuy nhiên, trên thực tế cũng tồn tại những trường hợp người nhận thu nhập không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, chẳng hạn cộng tác viên độc lập, người thực hiện hợp đồng dịch vụ hoặc lao động khoán việc đúng bản chất. Vì vậy, doanh nghiệp cần có cơ hội giải trình để phân loại từng trường hợp, tránh việc áp dụng cứng nhắc chỉ dựa trên dữ liệu đối chiếu.

Hiểu rõ bản chất quan hệ lao động

Một trong những sai lầm phổ biến hiện nay là nhiều doanh nghiệp cho rằng chỉ cần không ký "hợp đồng lao động" thì sẽ không phát sinh nghĩa vụ đóng BHXH.

Thực tế, pháp luật không chỉ căn cứ vào tên gọi của hợp đồng mà xem xét bản chất của mối quan hệ giữa doanh nghiệp và người làm việc. Nếu người lao động làm việc thường xuyên, chịu sự quản lý, điều hành và giám sát của doanh nghiệp thì dù hợp đồng được đặt tên là "cộng tác viên", "hợp đồng khoán việc", "hợp đồng giao khoán" hay "hợp đồng dịch vụ", cơ quan chức năng vẫn có thể xác định đây là quan hệ lao động và yêu cầu tham gia BHXH bắt buộc.

Điều đáng lưu ý là chi phí doanh nghiệp phải gánh khi bị phát hiện thường lớn hơn nhiều so với việc thực hiện đúng ngay từ đầu.

Nếu doanh nghiệp chủ động đăng ký tham gia BHXH, tổng tỷ lệ đóng hiện nay là 32% quỹ tiền lương, trong đó doanh nghiệp đóng 21,5% và người lao động đóng 10,5%.

Ngược lại, khi cơ quan BHXH yêu cầu truy đóng, doanh nghiệp thường phải nộp toàn bộ số tiền tương ứng với cả phần trách nhiệm của người sử dụng lao động và người lao động. Sau đó, doanh nghiệp mới tự thỏa thuận để thu hồi lại phần 10,5% từ người lao động.

Trong thực tế, việc thu hồi khoản tiền này không hề đơn giản, đặc biệt với những lao động đã nghỉ việc hoặc không còn hợp tác. Điều đó khiến doanh nghiệp có nguy cơ phải tự gánh toàn bộ chi phí truy đóng, chưa kể tiền chậm đóng, xử phạt vi phạm hành chính và các rủi ro phát sinh nếu xảy ra tranh chấp lao động.

Các chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh dữ liệu quản lý giữa các cơ quan nhà nước ngày càng được số hóa và liên thông, việc kỳ vọng có thể "né" BHXH bằng cách thay đổi tên gọi hợp đồng sẽ không còn hiệu quả. Điều doanh nghiệp cần làm là xác định đúng bản chất quan hệ với người làm việc ngay từ thời điểm tuyển dụng, lựa chọn loại hợp đồng phù hợp và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo quy định.

Điều này không chỉ giúp hạn chế nguy cơ bị truy thu và xử phạt, việc tuân thủ đúng quy định về BHXH còn góp phần bảo đảm quyền lợi của người lao động, giảm thiểu tranh chấp và tạo nền tảng phát triển bền vững cho doanh nghiệp trong bối cảnh hoạt động quản lý thuế và bảo hiểm ngày càng dựa trên dữ liệu số.